Μήνας: <span>Φεβ 2020</span>

Έρωτας στο διαδίκτυο ή η νέα κουλτούρα της κατανάλωσης και του κενού; (tvxs.gr, 23/02/2020)

Της Φωτεινής Λαμπρίδη

Τα τελευταία χρόνια, πληθαίνουν οι έρευνες που δείχνουν ότι ο έρωτας μετατοπίζεται από την οffline ζωή, στην online. Και πως αλλιώς θα μπορούσε να συμβεί, αφού η ίδια η ζωή των περισσότερων ανθρώπων, ταυτίζεται ολοένα και περισσότερο με τα social media. Τσατάρουμε περισσότερο με τους φίλους μας και λιγοστεύουν οι κατ’ιδίαν συζητήσεις λόγω έλλειψης ελεύθερου χρόνου αλλά και ενός αυξανόμενου εθισμού του μέσου όρου στα κοινωνικά δίκτυα. Και μπορεί, έρευνες στις ΗΠΑ να δείχνουν ότι τα social media λειτουργούν ως αντικαταθλιπτικό για τους ηλικιωμένους ανθρώπους, δεν συμβαίνει το ίδιο όμως με τις νεαρότερες ηλικιακές ομάδες. Εκεί βλέπουμε μια γενιά, να αναπτύσσει κώδικες που είναι αναγνωρίσιμοι σχεδόν αποκλειστικά στη διαδικτυακή κοινότητα, να δηλώνει πως βιώνει έντονη μοναξιά, να μουδιάζει όταν πρέπει να αναπτύξει σχέσεις έξω από τη σφαίρα του διαδίκτυου. Στην Κίνα και την Ιαπωνία, αναπτύσσεται το φαινόμενο «ενοικίασης προσώπων». Μοναχικοί Ασιάτες, μισθώνουν ηθοποιούς προκειμένου να υποδυθούν τους συντρόφους τους. Οι δε εφαρμογές αναζήτησης ερωτικού σύντροφου, αποκτούν ολοένα και περισσότερους φαν που καταφεύγουν σε αυτές για ένα γρήγορο σεξ, ή έναν ρομαντικό έρωτα. Το 2011, το 33% των Ελλήνων δήλωνε πως βρήκε τον – την σύντροφο της ζωής του στο διαδίκτυο.

Τα social media και οι εφαρμογές αυτές, είναι τελικά ο νέος τρόπος ανάπτυξης γνωριμιών, ή μήπως ο λόγος για τον οποίο αλλάζει ο τρόπος που βιώνουμε τον έρωτα; Η μοναξιά οδηγεί στην αναζήτηση συντρόφων μέσω του διαδικτύου, ή η υπερβολική ενασχόληση με το διαδίκτυο εμποτίζει τους ανθρώπους με γερές δόσεις μοναξιάς και συχνά κατάθλιψης. Πώς διαμορφώνεται ο ερωτικός λόγος στην εποχή των social media όπου μπορεί να καταναλώσει κανείς συντρόφους με το πάτημα ενός κουμπιού; Μπορούμε να ζήσουμε ερωτικά χωρίς το τυχαίο της συνάντησης, χωρίς το ρίσκο της απόρριψης, χωρίς τον συγχρωτισμό μας σε χώρους δημόσιους ή ιδιωτικούς στην πρώτη μας γνωριμία; Μήπως γινόμαστε περισσότερο αναζητητές ηδονών, και αν ναι, είναι απαραίτητα κάτι αρνητικό αυτό;

Θέσαμε τα ερωτήματα αυτά στον καθηγητή ψυχιατρικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Στέλιο Στυλιανίδη, ο οποίος χωρίς να δαιμονοποιεί το διαδίκτυο, υπογραμμίζει μεταξύ άλλων, πως ο μετανεωτερικός άνθρωπος «… χρησιμοποιεί το διαδίκτυο σαν ένα δεκανίκι του “εγώ”, σαν συνένοχο στη διαχείριση μιας ψευδοπραγματικότητας η οποία κυριολεκτικά τον απομακρύνει από τη δυνατότητα νοηματοδότησης της ψυχικής του ζωής». Διαπιστώνει πως οι νέοι άνθρωποι, δυσκολεύονται να συζητήσουν για τη σεξουαλική τους ζωή και πως πίσω από τις νέες εφαρμογές αναζήτησης ερωτικού συντρόφου, βρίσκεται μια διαρκώς αυξανόμενη ναρκισσιστική οδύνη. «Είναι ένα παιχνίδι επιθυμίας και αναζήτησης της ηδονής που αποσυνδέεται από την οποιαδήποτε συναισθηματική ή φαντασιακή αναζήτηση και αναστοχασμό.»

Οι έρευνες που δημοσιεύονται κάθε λίγο, δείχνουν πως η ανεύρεση συντρόφου, έχει «μετακομίσει» εντός της διαδικτυακής μας ζωής και αυτό το συνδέουν πολλοί συνάδελφοί σας με ένα αυξανόμενο αίσθημα μοναξιάς. Ισχύει;

Σε μεγάλο βαθμό ισχύει. Το διαδίκτυο, και ειδικότερα τα social media, πέρα από τις καθημερινές λειτουργίες, καταλαμβάνουν έναν πολύ μεγάλο ψυχικό χώρο στη ζωή του χρήστη, τον χώρο του φαντασιακού. Οι νέες γενιές, συχνά, δραπετεύουν κυριολεκτικά στα social media, δημιουργούν εξάρτηση από αυτά θέλοντας να ενσωματωθούν σε μια δυνητική πραγματικότητα, να αγκαλιάσουν τον κόσμο με μια μαγική σκέψη, χωρίς οι ίδιοι να εκτεθούν.

Η νομαδική λειτουργία του ίντερνετ (ομάδες, υποομάδες, κατηγορίες), οι τελετουργίες, οι διαδικασίες, οι νέες εφαρμογές, οι νέοι αλγόριθμοι δημιουργούν ένα είδος ηδονοβλεπτικής και επιδειξιομανούς εξάρτησης, η οποία όχι μόνο συγκαλύπτει ή συσκοτίζει την πραγματική ανάγκη επένδυσης στον κοινωνικό και συναισθηματικό δεσμό, αλλά δίνει την εντύπωση μιας δήθεν πληρότητας.

Τι κρύβεται πίσω από όλα αυτά; Μια αυξανόμενη ναρκισσιστική οδύνη, μια υπαρξιακή αγωνία γύρω από την ταυτότητά μας, μια αγωνιώδης αλλά συχνά μάταιη αναζήτηση νοήματος στη ζωή μας.

Μέσα λοιπόν σ αυτή τη διάλυση της θεμελιώδους διάστασης των κοινωνικών σχέσεων και συναισθηματικών δεσμών, το άτομο μέσα από δημοφιλείς εφαρμογές εγκρίνει ή απορρίπτει πιθανούς ερωτικούς συντρόφους με μια κίνηση του “ποντικιού”. «Είναι ένα παιχνίδι επιθυμίας και αναζήτησης της ηδονής που αποσυνδέεται από την οποιαδήποτε συναισθηματική ή φαντασιακή αναζήτηση και αναστοχασμό.»

Η ναρκισσιστική ικανοποίηση για το άτομο σημαίνει: “Είμαι καλύτερος από τον διπλανό μου”. Δεν σημαίνει “μπορώ να σκεφτώ τον διπλανό μου πέρα από τις δικές μου επιθυμίες και ανάγκες”.

Από τον Οιδίποδα, λοιπόν, περνάμε στον Νάρκισσο, μέσα από την ανάδειξη ενός μεγαλειώδους εαυτού με τη χρήση των νέων τεχνολογιών, προάγοντας έτσι την απανθρωποποίηση και την αποσυναισθηματοποίηση.

Οι ατελείωτες selfies και τα φωτογραφικά φίλτρα δεν κάνουν τίποτα άλλο παρά να δημιουργούν μια ψευδή αναπαράσταση του εαυτού μας και του άλλου, η οποία ασυνείδητα ενισχύει με ακόμη πιο δραματικό τρόπο το αφόρητο βίωμα του κενού,  την έλλειψη νοηματοδότησης, την ίδια την ποιότητα, όπως θα λέγαμε ψυχαναλυτικά, της ενόρμησης. Ενόρμηση που δεν έχει μόνο βιολογική βάση, δηλαδή την αναζήτηση του Αλλου ως ερωτικού αντικειμένου, αλλά και ψυχική-αναπαραστατική λειτουργία, η οποία στηρίζει τη δημιουργία του κοινωνικού και ψυχικού δεσμού.

Υπάρχουν οι πιο καθησυχαστικές φωνές, όπως αυτή του Μπαντιού, που σχετίζει τις εφαρμογές αυτές με τις αγγελίες μιας άλλης εποχής. Υπάρχουν κι άλλοι θεωρητικοί που λένε όμως, πως ο νέος τρόπος αυτός, μεταφέρει τις καταναλωτικές μας συνήθειες στο κρεβάτι μας και στις πιο εσωτερικές στιγμές μας. Πως επηρεάζεται ο ψυχισμός μας και οι σχέσεις μας τελικά;

Θα συμφωνούσα με την προσέγγιση του Αλέν Μπαντιού λέγοντας ότι πρόκειται για μια νέα μορφή επικοινωνίας. Είναι λάθος να αρνείται κανείς την τεχνολογική πρόοδο ή τις νέες δυνατότητες. Άλλωστε, έχουν δημιουργηθεί ευτυχισμένες σχέσεις μέσα από “ηλεκτρονικές γνωριμίες”.

Ωστόσο, πρέπει να κατανοήσουμε βαθύτερα αν η χρήση της εικονικότητας έχει εγκατασταθεί πλέον ως το νέο, αποκλειστικό πεδίο της σεξουαλικότητας και της διαμόρφωσης των σχέσεων στο ζευγάρι. Το εικονικό δεν είναι το “ψευδές” αλλά μια σφαίρα που είναι διαφορετική από αυτή του πραγματικού. Μπορεί να καταστεί ένα εξάρτημα του ψευδούς εαυτού εάν κάποια στιγμή το ίδιο το άτομο δεν έρθει σε επαφή με το πραγματικό αντικείμενο, δηλαδή με την πραγματική ζωή. Άρα, μιλάμε για μία αγωνιώδη προστασία της ναρκισσιστικής ευαλωτότητας και της ντροπής που ενδεχομένως είναι συνδεδεμένη με την απειλή στην ακεραιότητα της εικόνας του εαυτού.

Για παράδειγμα, αν ένα νεαρό ζευγάρι δεν μπορεί να επικοινωνήσει αυθεντικά, εκθέτοντας ο ένας στον άλλο τις δυσκολίες ή τις αντιφάσεις, τότε διαμορφώνεται μια συνθήκη επικοινωνίας μεταξύ δήθεν εαυτών. Υπάρχουν ζευγάρια που αδυνατούν στα δύσκολα να έχουν βλεμματική επαφή και προσπαθούν να λύσουν το πρόβλημα ανταλλάσσοντας μηνύματα.

Από την παρατήρηση νέων θεραπευόμενών μου, μου κάνει ιδιαίτερη εντύπωση πόσο φτωχή και συρρικνωμένη είναι η σεξουαλική και η φαντασιωσική ζωή του ζευγαριού και πόσο μεγάλη αντίσταση υπάρχει στο να μιλήσουν γι’ αυτό.

Το μεγάλο ζήτημα που τίθεται με δραματικό τρόπο όταν πρόκειται για υπερκατανάλωση εικόνας είναι η σχέση που έχουμε με την επιθυμία μας, με την ηδονή, με την αγάπη, σε σύνδεση με την πραγματικότητα του αντικειμένου, δηλαδή του Άλλου. Όσο προσπαθούμε να συσκοτίσουμε αυτή την αυθεντική συναλλαγή με τον Άλλο και με τον εαυτό μας, όσο αποφεύγουμε και τα πένθη μας από χωρισμούς και αποτυχίες, τόσο η υπόσχεση της ευτυχίας γίνεται απλά μια αναζήτηση ευκαιριακής ευχαρίστησης.

Για να το πω με ένα παράδειγμα: Δεν έχουμε χρόνο για να κάνουμε μια διεργασία πένθους μετά από έναν χωρισμό και χρησιμοποιούμε τα social media για την αντικατάσταση της απώλειας μέσα από μια σχέση rebound, όπως άκουσα να λέει μία έφηβη.

Υπάρχουν συνάδελφοί σας που υποστηρίζουν πως μετατρεπόμαστε σε αδιάκοπους αναζητητές της ηδονής και όχι του έρωτα, προκειμένου να αποφύγουμε την οδύνη που συνοδεύει την ερωτική απογοήτευση και πως οι εφαρμογές αυτές, γίνονται ασφαλείς κρυψώνες. Συμφωνείτε;

Όταν στο ευρύτερο μετα-πλαίσιο, το ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο που σαν ειδικοί ψυχικής υγείας το ονομάζουμε μετα-πλαίσιο, έχουν κατακρημνιστεί τα βασικά σημεία αναφοράς, πολιτικά, ηθικά, πολιτισμικά, εκπαιδευτικά, όταν λείπουν οι μηχανισμοί επένδυσης στη συλλογικότητα και υπέρβασης του ατομικού, τότε η κυριαρχία της κουλτούρας της αγοράς και του κέρδους, η κουλτούρα της κατανάλωσης και του κενού, άρα και της ταχύτητας της απάντησης σε όλα στο “εδώ και τώρα” γίνεται κυρίαρχη.

Η απουσία της μεγάλης αφήγησης, η ευθυγράμμιση του ατόμου ως πολλοστημορίου μιας άμορφης μάζας, που σαν στόχο έχει τη δικιά του χωριστή προσωπική επιβίωση και αντιμετώπιση της διαρκούς επισφάλειας και του εφήμερου δημιουργεί, όπως σωστά παρατηρεί ο Κ. Τσουκαλάς, μια γενική νωχέλεια και αδιαφορία: “Μια αποπολιτικοποίηση και αποιδεολογικοποίηση ενός κοινού, το οποίο έχει εθιστεί πλέον στο γεγονός ότι υπάρχει μια πραγματικότητα και καμία άλλη δεν είναι νοητή”.

Η καταφυγή σε εικονικές σχέσεις μέσω ενός ψευδούς εαυτού, του προφίλ μας στα social media, δεν μπορεί να μας σώσει από τα αδιέξοδά μας.  Οποιαδήποτε ανακούφιση, όταν μετράμε πολλά like ή πολλούς followers, είναι προσωρινή και εύθραυστη.

Ο έρωτας μας φέρνει αντιμέτωπο με τον Άλλον αλλά και με τον εαυτό μας. Αν η σύγχρονη καταναλωτική κουλτούρα δεν συμπεριλαμβάνει την οδύνη, τι είδους σχέσεις επιλέγουμε και κατ’επέκταση τι κοινωνία φτιάχνουμε;

Ο έρωτας, η αναζήτηση ερωτικού συντρόφου, η ζωή μαζί του, μας φέρνει αντιμέτωπους με τον Άλλο αλλά και με τον εαυτό μας. Όταν τα ελλείμματα ταυτότητας ή οι υπαρξιακές αγωνίες είναι καταλυτικές για την ισορροπία του ατόμου, όταν η αναμέτρηση του εαυτού με μια πιθανή αποτυχία σχέσης ή δεσμού είναι αφόρητη, τότε η ανωνυμία του διαδικτύου αποτελεί ασπίδα προστασίας. Έτσι, η ατομική οδύνη, όπως και η κοινωνική δυσφορία, δεν γίνονται αντικείμενο ψυχικής επεξεργασίας και απλά διαχέονται στον virtual κόσμο.

Άνθρωποι, ιδιαίτερα νέοι, που αισθάνονται αναστολή και δειλία, που έχουν κάποιο πρόβλημα εμφάνισης ή αυτοεκτίμησης, νιώθουν μεγαλύτερη σιγουριά να γνωρίσουν κάποιο άλλο άτομο που δεν θα τους κρίνει στη βάση του ρήγματος της εικόνας τους, όπως οι ίδιοι το βιώνουν. Το διαδίκτυο επιτρέπει στο φαντασιακό να δώσει ό,τι διαστάσεις επιθυμεί κανείς σε δυνητικές καταστάσεις και πρόσωπα. Έτσι, μπορεί κανείς να αισθανθεί μια ασφαλή ικανοποίηση αποφεύγοντας την πραγματική έκθεση η οποία προκύπτει από τη συνάντηση με τον Άλλο.

Δεν ξέρω αν θυμάστε την ταινία “Her”. O Χοακίν Φίνιξ αναζητούσε σε μια γυναίκα-μηχανή την προσωπική του ολοκλήρωση και αυτό με την εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης και της ρομποτικής μπορεί να είναι ένα κομμάτι του εφιαλτικού μέλλοντος της ανθρωπότητας.

Υπάρχει βαθιά μοναξιά στον σύγχρονο κόσμο. Στη Σουηδία είναι εύκολο να βρει κανείς δουλειά ως πληρωμένη παρέα ηλικιωμένων. Τα social media μπορούν να δώσουν δυνατότητες επικοινωνίας, μπορεί και να την καταστρέψουν όταν η αλήθεια αντικατασταθεί από την εικονική κατασκευή της.

Ο μετανεωτερικός άνθρωπος φοβάται το πάθος ή δεν το έχει ανάγκη;

Ο μετανεωτερικός άνθρωπος έχει εθιστεί στη ρευστότητα, στην ευκολία, στην κινητικότητα, στην ταχύτητα και στην επιφάνεια. Φοβάται την ανακάλυψη του εαυτού του, την επώδυνη διααδικασία αναστοχασμού και την αποκάλυψη της εσωτερικής του πραγματικότητας. Αυτή η διεργασία αυτογνωσίας καθίσταται απειλητική στο βαθμό που η φαντασίωση για την ευτυχία βρίσκεται σε σύγκρουση με την ικανότητά του να εκτεθεί στην αβεβαιότητα της πραγματικότητας. Έτσι χρησιμοποιεί το διαδίκτυο σαν ένα δεκανίκι του “εγώ”, σαν συνένοχο στη διαχείριση μιας ψευδοπραγματικότητας η οποία κυριολεκτικά τον απομακρύνει από τη δυνατότητα νοηματοδότησης της ψυχικής του ζωής.

Τα social media μας αποξενώνουν ή χρειαζόμαστε τελικά χρόνο προκειμένου να μεταβολίσουμε τις αλλαγές που φέρνει η τεχνολογία μοιραία και στις προσωπικές μας σχέσεις;

Σημασία δεν έχει να καταγγείλουμε τα social media αλλά να κοιτάξουμε τον τρόπο που τα χρησιμοποιούμε. Αν απορροφούν μέσα από τον εθισμό που δημιουργούν ένα μεγάλο μέρος της ψυχικής και νοητικής μας ενέργειας,  τότε μπορούν να ενισχύσουν το αίσθημα αποξένωσης και με τον εαυτό μας και με τους άλλους. Θα μπορούσαν να αποτελέσουν χρήσιμο καταλύτη σύνδεσης της φαντασίωσης, της εσωτερικής ζωής και της υπαρξιακής αγωνίας με τον πραγματικό κόσμο και τις αντιφάσεις του.

Όσο θέλουμε να κάνουμε ψυχική οικονομία από το κόστος διαχείρισης των αντιφάσεών μας τόσο θα βυθιζόμαστε σε μια ζωή-μη ζωή, δηλαδή στο βασίλειο των ψεμάτων. Το ιδεώδες του “εγώ” (το ιδανικό για κάθε άνθρωπο) κατασκευάζεται επίπονα μέσα από μια προσωπική ψυχική εργασία, δεν χαρίζεται μέσα από μια δήθεν αναζήτηση.

Η συνενοχή, η ιδιωτικότητα και οι υποσχέσεις δέσμευσης που εκφράζονται μέσα στον εικονικό κόσμο μπορεί να γίνουν θρύψαλα στην αναμέτρηση με το πραγματικό. 

Πηγή: tvxs.gr

Πρόγραμμα Εργαστηρίου “Ενδυνάμωση και Συνηγορία στον χώρο της Ψυχικής Υγείας: Εφαρμογές Κοινοτικής Ψυχολογίας”

Στο πρόγραμμα ενδέχεται να πραγματοποιηθούν μικρές αλλαγές.

Αθήνα, 27/03/2020

Εργαστήριο:
«Ενδυνάμωση και συνηγορία
στον χώρο της ψυχικής υγείας:
εφαρμογές κοινοτικής ψυχολογίας»
– Πρόγραμμα 2020

Διδάσκων: Στέλιος Στυλιανίδης

Πρόγραμμα διδασκαλίας:

27/02/20
ΕΙΣΑΓΩΓΗ: RECOVERY, ΕΝΔΥΝΑΜΩΣΗ, ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ & ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ
Εισηγητές: Παναγιώτης Χονδρός, Πέπη Μπελέκου

05/03/20
ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΛΟΥ RECOVERY ΣΕ ΔΟΜΕΣ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ: ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΕΠΑΨΥ
Εισηγητές: Παναγιώτης Χονδρός, Χαράλαμπος Γιάννου

26/03/20
ΣΥΝΗΓΟΡΙΑ ΚΑΙ ΕΝΔΥΝΑΜΩΣΗ ΣΕ ΛΟΑΤΚΙ+ ΑΤΟΜΑ: ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΕ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ
Εισηγητές: Μαίρη Λεοντσίνη, Μαρία Ξανθάκη, Νάνσυ Παπαθανασίου
Συζητητές: Παναγιώτης Κορδούτης, Στέλιος Στυλιανίδης

02/04/20
ΑΥΤΟΕΚΠΡΟΣΩΠΗΣΗ ΛΗΠΤΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ
Εισηγητές: Παναγιώτης Χονδρός
Συζητητής: Στέλιος Στυλιανίδης

09/04/20
OPEN DIALOGUΕ: ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΚΗ FRANCO BASAGLIA
Εισηγητές: Μαρίνα Σκουρτέλη, Δημήτρης Γαλάνης, Λητώ Δήμου

30/04/20
ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟ – ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΟ: ΑΣΥΝΟΔΕΥΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΙ
Εισηγητές: Μαργαρίτα Καραβέλλα, Εύα Λεωνίδη
Συζητητές: Μιχάλης Λάβδας

07/05/20
ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟ – ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΟ: COMMUNITY WORKERS
Εισηγητές: Παναγιώτης Χονδρός
Συζητητές: Μαρία Ντέτσικα, Εκάβη Παπαδημητρίου

21/05/20
OPEN DIALOGUE
Εισηγητές: Marit Borg, Bengt Karlsson

28/05/20
ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ: ΜΟΝΤΕΛΟ QUALITY-RIGHTS
Εισηγητές: Παναγιώτης Χονδρός

04/06/20
ΦΑΣΙΜΟΣ & ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΝΕΟ-ΝΑΖΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Εισηγητές: Κωστής Παπαϊωάννου, Στέλιος Στυλιανίδης

“Ιδιωτικά κολέγια: θόρυβος κι αλήθειες”, του Σ. Στυλιανίδη

Από την Athens Voice:

Η ενίσχυση του υγιούς «επιχειρείν» είναι διαφορετικό διακύβευμα από την προώθηση της ιδιωτικής εκπαίδευσης με ταξικό πρόσημο.

Η ακαδημαϊκή και επαγγελματική ισοτιμία των ιδιωτικών κολεγίων με τα ΑΕΙ: Υπάρχουν κριτήρια αξιολόγησης;

Ηδημόσια συζήτηση για κάθε μεταρρύθμιση, με ή χωρίς εισαγωγικά, ιδιαίτερα στον χώρο της δημόσιας παιδείας, αναδεικνύει, σχεδόν αδιαφοροποίητα, κομματικές ατζέντες, ιδεολογικές η ψευδο-ιδεολογικές συγκρούσεις, κρυφές συντεχνιακές στοχεύσεις, καχυποψία μέχρι παράνοια, ανορθολογισμό και αρκετές στρεβλώσεις ή συσκοτίσεις της πραγματικότητας.

Πίσω από τις έννοιες αναβάθμιση της ποιότητας εκπαίδευσης-πρόσβαση σε όλους-εσωτερική και εξωτερική αξιολόγηση-καινοτομία-ερευνητική πολιτική-σύνδεση με αγορά εργασίας- επαγγελματική ένταξη-συμπράξεις με τον ιδιωτικό τομέα-προσαρμογή στα ευρωπαϊκά δεδομένα-ανάγκες φοιτητών και ανάγκες εκπαιδευτικής κοινότητας, κρύβονται γκρίζες ζώνες, λανθάνουσες συγκρούσεις, κάθε είδους αντιστάσεις και δομικές παθογένειες της χώρας απέναντι σε κάθε απειλητική αλλαγή, αλλά κυρίως πολύς συγχυτικός θόρυβος και διχοτομήσεις της σκέψης (καλό-κακό) και της ψυχικής λειτουργίας των εμπλεκομένων.

Στόχος αυτού του άρθρου είναι η συρρίκνωση του θορύβου, επικεντρώνοντας την συζήτηση στο πρόσφατο άρθρο 50 για την ακαδημαϊκή και επαγγελματική ισοτιμία των ιδιωτικών κολεγίων με τα ΑΕΙ.

Προκειμένου να φωτίσουμε ορισμένες γκρίζες πτυχές της «μεταρρύθμισης», θα χρησιμοποιήσουμε ως εμπειρικό πεδίο παρατήρησης, λόγω πανεπιστημιακής ταυτότητας, τα τμήματα Ψυχολογίας των ΑΕΙ και αυτά των Ιδιωτικών κολεγίων, όπως λειτουργούν σήμερα.

Αυτονόητες παραδοχές

Οι στόχοι μιας σύγχρονης ποιοτικής εκπαίδευσης με τη μεγαλύτερη δυνατή πρόσβαση για όλους, τον 21ο αιώνα, πρέπει να είναι η εξωστρέφεια, η αναβάθμιση του επιπέδου των προγραμμάτων σπουδών, οι συμπράξεις με μη κρατικούς φορείς (ιδρύματα, ινστιτούτα κοκ), η σύνδεση, επιλεκτικά, με τις ανάγκες της αγοράς, η διαφάνεια, η νομιμότητα ως προς το εθνικό και ευρωπαϊκό πλαίσιο προσόντων, η συστηματική έρευνα, η ορατότητα μέσω δημοσιεύσεων-ετεροαναφορών-επιστημονικών συνεδρίων για την προαγωγή των επιστημονικών δεξιοτήτων και της επαγγελματικής ένταξης, η πραγματική άμιλλα στις κατατάξεις των ΑΕΙ στις διεθνείς λίστες αξιολόγησης.

Τα βασικά εργαλεία για την επίτευξη αυτών των στόχων πρέπει να είναι:

α) η ουσιαστική και ανεξάρτητη λειτουργία της  εθνικής αρχής δημόσιας εκπαίδευσης, μακριά από κομματικές-πολιτικές σκοπιμότητες όπως και από πελατειακά-συντεχνιακά συμφέροντα, ώστε να κατοχυρώνεται η θεσμική διαφάνεια στα εργαλεία και τις διαδικασίες αξιολόγησης και αυτοαξιολόγησης.

β) ο διαρκής διάλογος  μεταξύ των μελών της εκπαιδευτικής κοινότητας για την αναβάθμιση της ποιότητας εκπαίδευσης και την ανάδειξη καινοτόμων ερευνητικών και εκπαιδευτικών πρακτικών.

γ) η προσπάθεια για τον περιορισμό των ανισοτήτων στην ανώτατη παιδεία μέσα από την καταπολέμηση του ψηφιακού αναλφαβητισμού ήδη από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση.

Αντί ενός νηφάλιου και συστηματικού διαλόγου για την επίτευξη αυτών των στόχων έχουμε μια διαρκή κομματική-ιδεολογική-συντεχνιακή διελκυστίνδα σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης αλλά και την αποδόμηση στην πράξη καινοτόμων νομοθετικών πρωτοβουλιών που έχουν ήδη αναληφθεί (π.χ. η κακοποίηση και ταυτόχρονα υπερεπικοινωνιακή εκμετάλλευση του νόμου Διαμαντοπούλου).

Χαρακτηριστικό (αρνητικό) παράδειγμα είναι ο «θρίαμβος» της «αριστεράς» για την προάσπιση της δημόσιας παιδείας μέσα από στρεβλές πολιτικές όπως η εξίσωση ΑΕΙ-ΤΕΙ, η δημιουργία 37 νέων σχολών χωρίς πανεπιστημιακό αίτημα και χωρίς ευρύ κοινωνικό διάλογο και ο θρήνος για τη  βάση του 10.

Οι αριστερές στρεβλώσεις διευκολύνουν την προσπάθεια απαξίωσης και υποβάθμισης του δημόσιου πανεπιστημίου μέσω της υποχρηματοδότησης, της ανεπαρκούς στελέχωσης, των φτωχών έως άθλιων υποδομών και της σύνδεσης της αξιολόγησης με τις χρηματοδοτήσεις, όχι στη λογική της επιβράβευσης αλλά στη λογική της τιμωρίας.

Η Ελλάδα βρίσκεται στην τελευταία θέση των 28 χωρών της ΕΕ στην κατάταξη ευρωπαϊκού δείκτη δεξιοτήτων, όπως και σε χαμηλότατη θέση στον δείκτη απασχόλησης-εργατικού δυναμικού 20-34 ετών.

Κατάσταση τμημάτων Ψυχολογίας

Οι πανεπιστημιακές σχολές Ψυχολογίας ήδη υπερκαλύπτουν τις ανάγκες της αγοράς. Zητούμενο είναι να αναβαθμιστεί η λειτουργία τους μέσα από επαρκή στελέχωση, συστηματικότερη αξιολόγηση, επάρκεια εκπαιδευτικών μέσων και υποδομών, ακόμη μεγαλύτερη αναβάθμιση της κλινικής πρακτικής των φοιτητών με συστηματική και εξειδικευμένη εποπτεία, δικτύωση με πρότυπα προγράμματα εκπαίδευσης του εξωτερικού προκειμένου να ανελιχθούν στις διεθνείς λίστες αξιολόγησης. Αντίθετα, έχουμε υποχρηματοδότηση και στην έρευνα και στην εκπαίδευση, υποστελέχωση και απαξίωση. Λόγω της μη πλήρωσης κενών οργανικών θέσεων μελών ΔΕΠ πολλά εκπαιδευτικά αντικείμενα καλύπτονται ανεπαρκώς ή με την φιλότιμη και εξαντλητική προσπάθεια του διδακτικού προσωπικού, συχνά με την προαιρετική συνδρομή στελεχών από συναφείς δημόσιες δομές.

Ωστόσο, παρά τον υπερβολικό αριθμό φοιτητών και τα συρρικνωμένα εκπαιδευτικά μέσα και σε συνθήκες κρίσης, τα πανεπιστημιακά τμήματα Ψυχολογίας παράγουν πρωτογενές επιστημονικό έργο, ερευνητικά προγράμματα, κοινοτικές δράσεις επιμόρφωσης πληθυσμού, υψηλού επιπέδου εποπτεία πρακτικής άσκησης σε χώρους που αντιπροσωπεύουν πραγματικές συνθήκες εργασίας ψυχιατρικής φροντίδας και παροχής υπηρεσιών στο πλαίσιο της δημόσιας ψυχικής υγείας.

Ιδιωτικά κολέγια – άρθρο 50

Τα ιδιωτικά κολέγια δεν είναι όλα ίδια. Ωστόσο, είναι το ίδιο ανεξέλεγκτα. Δεν υπάρχουν μηχανισμός και κριτήρια αξιολόγησης με αποτέλεσμα η εξίσωση των πτυχίων κολεγίων-ΑΕΙ να είναι εντελώς αυθαίρετη.

Τα κριτήρια επιλογής διδακτικού προσωπικού είναι αδιαφανή. Γνωρίζουμε ότι διδάσκουν καθηγητές χωρίς διδακτορικό και σε ορισμένες περιπτώσεις χωρίς καν μάστερ.

Τα κολέγια δεν παράγουν πρωτογενώς έρευνα, δεν έχουν θεσμοθετημένη κλινική πρακτική άσκηση για τους φοιτητές τους παρά μόνο σε μη δημόσιους φορείς και σε ορισμένες περιπτώσεις σε αμφιλεγόμενους φορείς. Συμβαίνει μάλιστα κάποιες φορές η πρακτική άσκηση να γίνεται στα ιδιωτικά γραφεία ψυχιάτρων ή ψυχολόγων που συνδέονται επαγγελματικά με τα κολέγια.

Παρά την εντυπωσιακή υλικοτεχνική υποδομή και την ακόμη πιο εντυπωσιακό διαφήμισή τους, η ένταξη των κολεγίων σε μια πραγματική ακαδημαϊκή συνθήκη (έρευνα, δημοσιεύσεις, πιστοποίηση περιεχομένου σπουδών, εκπαιδευτικές-διδακτικές μονάδες, εξωτερική εποπτεία, αξιολόγηση) είναι από ισχνή έως ανύπαρκτη ακόμη και από τα διαφημιζόμενα πανεπιστήμια-μήτρες του εξωτερικού.

Φαίνεται ότι -και μέσα από πρακτικές πελατειασμού- όλοι οι εγγεγραμμένοι στα κολέγια κάποια στιγμή, εφόσον το θέλουν, αποφοιτούν ανεξαρτήτως του κόστους στο οποίο τελικά φτάνει η απόκτηση πτυχίου.

Είναι άλλωστε ενδεικτικό ότι στη διεθνή ταξινόμηση κανένα κολέγιο δεν υπερτερεί κανενός πανεπιστημίου.

Αυτή η εικόνα αδικεί πρωτίστως εκείνα τα κολέγια που πληρούν κάποιες προϋποθέσεις ποιότητας και αλέθονται στο μύλο της αδιαφάνειας και της απουσίας ελέγχου μαζί με τα άλλα που δεν θα άντεχαν ακόμη και στην επιεικέστερη αξιολόγηση.

Συμπερασματικά

Το άρθρο 50 του πρόσφατου νομοσχεδίου του υπουργείου Παιδείας υποβαθμίζει το εκπαιδευτικό και ερευνητικό έργο των ΑΕΙ, απαξιώνοντάς τα πλήρως, στο βαθμό που τα εξομοιώνει με ιδιωτικά κέντρα πώλησης εκπαιδευτικών υπηρεσιών χωρίς κριτήρια και χωρίς αξιολόγηση από τον ΔΟΑΤΑΠ.

Τα δημόσια πανεπιστήμια, παρά τις ιστορικές στρεβλώσεις που έχουν υποστεί, παράγουν σημαντικό έργο σε δυσμενέστατες σε σχέση με άλλες χώρες συνθήκες.

Είναι αδιανόητο οι φοιτητές που προσπάθησαν να εισαχθούν μέσω πανελληνίων σε ένα ΑΕΙ να εξισώνονται επαγγελματικά και επιστημονικά με όσους απλώς κάνουν εγγραφή σε ένα ιδιωτικό κολέγιο.

Η απουσία μη κρατικών πανεπιστημίων δεν μπορεί να γίνεται άλλοθι για την εξίσωση επαγγελματικών τίτλων και δικαιωμάτων χωρίς θεσμική και επιστημονική αξιολόγηση.

Η ενίσχυση του υγιούς «επιχειρείν» είναι διαφορετικό διακύβευμα από την προώθηση της ιδιωτικής εκπαίδευσης με ταξικό πρόσημο.