Κατηγορία: <span>Δημοσιεύσεις</span>

Συμμετοχή του καθ. Σ. Στυλιανίδη στην εκπομπή “Ειδικές Αποστολές” της ΕΡΤ (25/01/21)

Στις «Ειδικές αποστολές», οι δημοσιογράφοι της ΕΡΤ ερευνούν, αναλύουν και παρουσιάζουν σύνθετα θέματα που άπτονται της επικαιρότητας -και όχι μόνο.

Περιγραφή επεισοδίου
Την επόμενη ημέρα της χιονοστιβάδας καταγγελιών για βιασμούς και σεξουαλική παρενόχληση στον αθλητισμό, στο Πανεπιστήμιο, στους χώρους δουλειάς, που ξεκίνησε με τη θαρραλέα αποκάλυψη της Σοφίας Μπεκατώρου διερευνά η εκπομπή Ειδικές Αποστολές Live με τη Σταυρούλα Χριστοφιλέα τη Δευτέρα 25 Ιανουαρίου στις 23.00 στην ΕΡΤ1.

Οι πραγματικές διαστάσεις του προβλήματος, οι ψυχολογικές και κοινωνικές συνέπειες, το θάρρος της καταγγελίας, η αντίδραση της κοινωνίας, της Πολιτείας, και των θεσμών, ο στιγματισμός και η ατιμωρησία.

Σε μια ψύχραιμη συζήτηση στο στούντιο ο Στέλιος Στυλιανίδης Ψυχίατρος-Ψυχαναλυτής, καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, η πρώην διεθνής αθλήτρια του πόλο Μάνια Μπικώφ , η ηθοποιός-συγγραφέας Δήμητρα Παπαδήμα και η Μαριάννα Σκυλακάκη εκδότρια και αρχισυντάκτρια της αθηΝΕΑς, του διαδικτυακού ιστότοπου που έχει διερευνήσει σε βάθος το θέμα της σεξουαλικής κακοποίησης.


ΕΡΕΥΝΑ-ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΧΡΙΣΤΟΦΙΛΕΑ

ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΕΚΠΟΜΠΗΣ
ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΓΙΑΝΝΗΣ

ΑΡΧΙΣΥΝΤΑΞΙΑ
ΝΑΤΑΣΑ ΜΠΑΡΧΑΜΠΑ

ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ
ΜΑΝΩΛΗΣ ΠΑΠΑΝΙΚΗΤΑΣ

ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ
ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΤΣΟΥΛΗΣ

ΒΟΗΘΟΣ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗ
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ

ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΣΗΜΑΤΟΣ/ΓΡΑΦΙΚΩΝ
ΟΛΓΑ ΜΑΓΓΙΛΙΩΤΟΥ

Παρουσίαση: Σταυρούλα Χριστοφιλέα

Διαθέσιμο στο ERTFLIX.

Πηγή: ΕΡΤ

“Γιατί η Σοφία Μπεκατώρου δεν είχε μιλήσει μέχρι σήμερα;” της Ιωάννας Κλεφτόγιαννη (sputniknews.gr)

Πηγή: sputniknews.gr

Γιατί η Σοφία Μπεκατώρου δεν είχε μιλήσει νωρίτερα για το περιστατικό σεξουαλικής κακοποίησης που πρόσφατα κατήγγειλε; Καθηγητής Ψυχιατρικής και γνωστές φεμινίστριες ερευνήτριες μάς εκθέτουν τους λόγους που τα θύματα βιασμού είτε καθυστερούν ακόμη και δεκαετίες να καταγγείλουν το συμβάν είτε σιωπούν ισοβίως.

Μορφή χιονοστιβάδας λαμβάνουν οι αποκαλύψεις για περιστατικά σεξουαλικής κακοποίηση στη χώρα, μετά την αρχή που έκανε η ολυμπιονίκης Σοφία Μπεκατώρου. Πολιτικοί, δημοσιογράφοι, φοιτήτριες αποκάλυψαν -μετά από χρόνια, ακόμη και δεκαετίες- ότι έπεσαν θύμα βιασμού από υφυπουργούς, πολιτικούς, καθηγητές πανεπιστημίου.

Το «ελληνικό #MeToo» σε μια αμετανόητα κι αρρωστημένα πατριαρχική και σεξιστική κοινωνία, ακόμη και στο αστυνομικό και δικαστικό σώμα, βρίσκεται εν εξελίξει, ξεμπροστιάζοντας την πολιτική ηγεσία, την ακαδημαϊκή κοινότητα και παράγοντες του αθλητισμού.

Δεν έλειψαν οι φωνές ωστόσο που, ειρωνευόμενες την ολυμπιονίκη κι αμφισβητώντας την κακοποίησή της, έσπευσαν να αναρωτηθούν «Μα τώρα το θυμήθηκε;»

Γιατί, αλήθεια, τώρα; Το Sputnik μίλησε με καθηγητή Ψυχιατρικής, εμβληματικές φεμινίστριες που έκαναν έρευνα πάνω στο θέμα της σεξουαλικής κακοποίησης και μέλη φεμινιστικών συλλογικοτήτων για όλους τους λόγους που μια κακοποιημένη γυναίκα σιωπά. Και για τους λόγους που μπορεί να προβεί σε αποκαλύψεις μετά από χρόνια. Ή και ποτέ!

«Το θέμα είναι σύνθετο» είναι η πρώτη φράση του Στέλιου Στυλιανίδη, καθηγητή Κοινωνικής Ψυχιατρικής στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πάντειου Πανεπιστημίου, τέως Αντιπρόεδρου της Παγκόσμιας Εταιρείας για την Ψυχοκοινωνική Αποκατάσταση (WAPR) και μέλους της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας και της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Ένωσης (IPA), που έχει διατελέσει Εθνικός Εκπρόσωπος για την Ψυχική Υγεία στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO).

«Η εσωτερικευμένη ενοχή του θύματος συνδέεται με την κοινωνική ντροπή»

«Όταν μια γυναίκα υπόκειται σε τέτοιου τύπου σεξουαλική παρενόχληση, ασυνείδητα μπορεί να λειτουργήσει ο μηχανισμός ενοχοποίησης» μας αποκαλύπτει ο διακεκριμένος καθηγητής Ψυχιατρικής και ψυχαναλυτής. «Αυτός ο μηχανισμός την κάνει να αμφισβητεί αν είναι όντως θύμα ή αν η ίδια προκάλεσε τον θύτη. Αυτή η εσωτερικευμένη ενοχή συνδέεται και με την κοινωνική ντροπή. Αν μιλήσει, αν αποκαλύψει το θύμα κάτι σε μια σε τέτοιο βαθμό σεξιστική και πατριαρχική κοινωνία, δεν θα βρει το δίκιο της».

Γιατί παρακινούνται να μιλήσουν τελικά οι γυναίκες αφού προβεί σε αποκαλύψεις μια επώνυμη, όπως έγινε στις ΗΠΑ, στην υπόθεση του διαβόητου μεγαλοπαράγοντα στο Χόλιγουντ Χάρβεϊ Γουαϊνστάιν και στην Ελλάδα με την περίπτωση μιας ολυμπιονίκη, κι επομένως σε αυτή την περίπτωση μπορούμε να μιλάμε για «μια συλλογική αντίδραση που λαμβάνει διαστάσεις κινήματος, όπως είδαμε με το #MeToo» όπως μας λέει ο κ. Στυλιανίδης;

«Διότι με τις αποκαλύψεις αυτές δημιουργείται το πρόσφορο έδαφος ώστε να υποστηριχθεί η παθούσα κοινωνικά, κι από σημαντικούς παράγοντες, ακόμη και πολιτικούς» εξηγεί. Είναι ενδεικτικός εξάλλου ο τρόπος που αντέδρασε η Πρόεδρος της Δημοκρατίας, η οποία μάλιστα προσκάλεσε σε συνάντηση την κα Μπεκατώρου, ο πρωθυπουργός, ο επικεφαλής της αξιωματικής αντιπολίτευσης και σύσσωμος ο πολιτικός κόσμος καταδικάζοντας τη σεξουαλική βία από παράγοντα του αθλητικού κόσμου.

Ο καθηγητής Ψυχιατρικής μάς περιγράφει τη δημοσιοποίηση της σεξουαλικής κακοποίησης από ένα επώνυμο άτομο ως έναν «μηχανισμό ενδυνάμωσης του ευάλωτου και αδύναμου από τους εξωτερικούς μηχανισμούς κοινωνικής υποστήριξης».

«Η κρυψίνοια είναι παράγωγο της ενοχής» προσθέτει «που ξεπερνιέται όπως συνέβη σήμερα μετά τις αποκαλύψεις της Ολυμπιονίκη. Άρα το ευάλωτο Εγώ μπορεί πια να υποστηρίξει μια καταγγελία δημόσια, διότι υπάρχει ένας μεγάλος μηχανισμός αναστολής και ανάσχεσης της καταγγελίας. Είναι δύσκολη η καταγγελία γιατί θα γίνει αρχικά σε έναν εξαιρετικά σεξιστικό μηχανισμό, όπως είναι η αστυνομία. Και τελικά, το θύμα θα δικαστεί από ένα δικαστικό σώμα ανεκπαίδευτο, ανδροκρατούμενο και σεξιστικό» συνοψίζει ο καθηγητής Ψυχιατρικής.

Το θύμα της σεξουαλικής κακοποίησης συνήθως δεν μιλάει στην Ελλάδα, γιατί «φοβάται ότι θα εξευτελιστεί, διότι δεν κατάφερε να διαφυλάξει εαυτήν από την κακοποίηση. Φοβάται ότι οι γύρω της κατά κύριο λόγο δεν θα την πιστέψουν και δεν θα της συμπαρασταθούν. Αν εξαρτάται από πατέρα ή σύζυγο τα πράγματα είναι ακόμα πιο δύσκολα. Θα έχει επιπτώσεις. “Δεν το είπα στον πατέρα μου“, μου είπε μια νεαρή κοπέλα, “γιατί δεν θα με πίστευε και θα έτρωγα και ξύλο“» αποκαλύπτει η Σίσσυ Βωβού, μέλος του Δ.Σ της Οργάνωσης Γυναικείων Δικαιωμάτων «ΤΟ ΜΩΒ» και συγγραφέας του βιβλίου-γροθιά «Πατριαρχική Δικαιοσύνη και Φεμινιστικές Αντιστάσεις» (εκδ. Άνω Τελεία), με το αστυνομικό και δικαστικό χρονικό 19 υποθέσεων εκμετάλλευσης και βίας κατά γυναικών (σεξουαλικού και εργασιακού trafficking, βιασμών, βαριών κακοποιήσεων, γυναικοκτονιών, δημόσιου εξευτελισμού), από το 1998 ως το 2012.

«Οι καταγγελίες για βιασμό είναι λιγότερες από 10%»

Πότε τελικά μια γυναίκα τολμά να σπάσει το τείχος της σιωπής; Γιατί αργεί; Γιατί τα περισσότερα θύματα δεν το σπάνε το τείχος ποτέ;

«Αν πρόκειται για βιασμό, που είναι η πιο ακραία μορφή σεξουαλικής κακοποίησης πριν τον φόνο, οι καταγγελίες είναι λιγότερες από 10%, όπως αναφέρουν κάποιες έρευνες. Όταν μια γυναίκα πάει στην αστυνομία για να καταγγείλει, εάν δεν έχει ακράδαντα στοιχεία, συνήθως οι αστυνομικοί την αποθαρρύνουν να το ψάχνει, γιατί “δεν θα βρεις το δίκιο σου αφού δεν έχεις στοιχεία“» απαντά η γνωστή φεμινίστρια.

Οι λόγοι που ενεργούν έτσι τα όργανα της τάξης είναι σύνθετοι, προσθέτει η κα Βωβού: «Άλλοτε το κάνουν επειδή υποτιμούν το θέμα, άλλοτε επειδή γνωρίζουν αυτό που λένε από την εμπειρία τους. Φυσικά εμείς αυτό το θεωρούμε σκάνδαλο. Αυτό είχε γίνει και με την καταγγελία που είχε κάνει η Ελένη Τοπαλούδη στην αστυνομία της Ρόδου, έναν χρόνο πριν το φρικτό τέλος της. Οπότε, τα περισσότερα θύματα βιασμού το κρατάνε μέσα τους για να τις βασανίζει ή να το βγάλουν μετά από 10 ή 20 χρόνια, όπως έκανε η Μπεκατώρου σήμερα».

Έχουν τύχη οι προσφυγές τελικά στο δικαστήριο; Οι γυναίκες δικαιώνονται; Πόσο προκατειλημμένος από την πατριαρχία παραμένει το 2021 ο δικαστής, ο νομοθέτης και η κοινωνία;

«Εκτιμάται ότι καταλήγουν στα δικαστήρια το 10% των βιασμών, και απ’ αυτούς οι μισοί δεν δικαιώνονται. Περνάει τα πάθη της η καταγγέλλουσα, μέσα από όλες τις βαθμίδες των κρατικών οργανισμών και τελικά και στο ακροατήριο, για να μην δικαιωθεί τελικά, και για να έχει και τη Δαμόκλειο σπάθη της συκοφαντικής δυσφήμισης με την οποία απειλούν οι δικηγόροι των κατηγορουμένων».

«Συγκλονιστική η καταγγελία Μπεκατώρου ότι “τιμωρία μου ήταν να μην αγαπώ τον εαυτό μου”»

Η κα Βωβού μας φέρνει ως παράδειγμα την υπόθεση του «βιαστή με την τυρόπιττα» που είχε καταγγελθεί για τέσσερις βιασμούς τουριστριών το 2005, και η υπόθεση τελεσιδίκησε το 2012 με την καταδίκη του, χάρη στη δυνατή συμπαράσταση των γυναικείων οργανώσεων.

«Τέρατα και σημεία έγιναν στις δίκες του, ενώ οι αναβολές πήγαιναν σύννεφο, για κοπέλες που είχαν έρθει από Αυστραλία και Καναδά. Ήταν τραγικά αντιδεοντολογική η υπεράσπιση εκ μέρους της δικηγόρου Ζωής Κωνσταντοπούλου και φρικτά τα βασανιστήρια των γυναικών στο ακροατήριο. Σε άλλη υπόθεση, ομαδικού βιασμού φοιτήτριας στην Ξάνθη το 2016, οι κατηγορούμενοι βγήκαν από το δικαστήριο ελεύθεροι και ωραίοι, ενώ η παθούσα, αλλά και ο υπέροχος υποστηρικτικός πατέρας της, καταρρακώθηκαν πλήρως» προσθέτει η κα Βωβού, σταχυολογώντας από ένα μακρύ, ατέλειωτο κατάλογο περιστατικών βιασμού στην ελληνική επικράτεια.

Η αποκάλυψη της Μπεκατώρου έφερε εντέλει τη σημερινή, στην κυριολεξία, χιονοστιβάδα αποκαλύψεων, «γιατί ήταν ένα κοινό μυστικό, ήταν ένα τεράστιο απόστημα που έκρυβε χιλιάδες επί χιλιάδων σιωπές και ψυχικά άλγη όσων είχαν υποστεί τα ίδια και δεν είχαν τολμήσει να μιλήσουν, κάτι που ίσχυε και για την ίδια την Μπεκατώρου, όπως η ίδια είπε στη συγκλονιστική καταγγελία της» εξηγεί η συνομιλήτριά μας.

«Η τιμωρία όλων αυτών των γυναικών, που ήταν θύματα άδικης και εγκληματικής πράξης, ήταν να βασανίζονται ψυχικά γιατί δεν το κατάγγειλαν. Η δήλωση της Μπεκατώρου ότι “η τιμωρία μου ήταν να μην αγαπώ τον εαυτό μου”, μας συγκλόνισε πραγματικά, και γνωρίζουμε σε πόσες γυναίκες συμβαίνει το ίδιο. Όσες το κατάγγειλαν, είχαν άλλο βασανιστήριο. Εμείς λέμε στις γυναίκες να καταγγείλουν και θα είμαστε δίπλα τους. Η αλληλεγγύη μας δεν κατάφερε να τις βοηθήσει πάντα, φυσικά, γιατί υπάρχουν και επίορκοι δικαστές» παραδέχεται η γνωστή κινηματική φεμινίστρια και συγγραφέας.

Έχει αλλάξει κάτι τα τελευταία χρόνια στο χώρο της σεξουαλικής βίας στη χώρα; 

«Όχι! Η σεξουαλική βία συνεχίζεται, αν δεν έχει ενταθεί. Μην ξεχνάμε ότι για τα νέα αγόρια και τους νέους άνδρες κυρίως, αλλά σε κάποιο βαθμό για τους περισσότερους άνδρες, θεωρείται “δικαίωμα” να εισβάλλουν στο σώμα μιας γυναίκας, ιδιαίτερα αν θεωρούν ότι οι συνθήκες είναι αμφίσημες, καταπώς τους βολεύει βέβαια».

Σε αυτό έχουν συμβάλλει, «η βίαιη πορνογραφία, που είναι προσβάσιμη σε κάθε άνθρωπο, και δυστυχώς σε μεγάλο βαθμό “εκπαιδεύει” τα αγόρια κυρίως. Καθώς και το ότι σεξουαλική διαπαιδαγώγηση στα σχολεία δεν υπάρχει, ακόμα, και δεν ξέρουμε αν και πότε θα υπάρξει, αλλά και τι είδους θα είναι. Παραμένει κάτι φυσικά που το διεκδικούμε».

Υπάρχει μια φωτεινή στιγμή στις υποθέσεις βιασμού, παρ’ όλ’ αυτά. «Από το 2006 ποινικοποιήθηκε ο βιασμός στον γάμο, στοιχείο που δείχνει ότι ακόμα και αν ένα ζευγάρι έχει έρθει σε επαφή 1.000 φορές, δεν σημαίνει ότι ο δρόμος είναι ελεύθερος για την 1.001 και λοιπά, αν δεν υπάρχει συναίνεση» μας λέει η κα Βωβού. Το 2019, όπου ψηφίστηκαν οι νέοι ποινικοί κώδικες προτάθηκε η αλλαγή του ορισμού του βιασμού, επί τα χείρω, «μετά από ένα τσουνάμι γυναικείων κινητοποιήσεων, τελικά η τότε κυβέρνηση δέχτηκε να ορίζεται ο βιασμός με βάση τη συναίνεση, δηλαδή να ικανοποιήσει αυτό που διεκδικούσαν οι γυναικείες οργανώσεις» καταλήγει η Σίσσυ Βωβού.

«Κορυφή του παγόβουνου οι καταγγελίες Μπεκατώρου και αυτές που ακολούθησαν»

«Η πρόσφατη καταγγελία βιασμού της Σοφίας Μπεκατώρου και οι καταγγελίες σεξουαλικής παρενόχλησης που ακολούθησαν από άλλες προβεβλημένες γυναίκες αποτελούν την κορυφή του παγόβουνου» σύμφωνα με τη Νατάσα Διαμάντη, μέλος της φεμινιστικής συλλογικότητας 8ης Μάρτη.

«Τις τελευταίες μέρες όλο και περισσότερες γυναίκες έχουν αρχίσει να αποκαλύπτουν περιστατικά σεξουαλικής βίας που έχουν υποστεί, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τις πάνω από 100 καταγγελίες σεξουαλικής παρενόχλησης φοιτητριών από πρώην καθηγητή στο ΑΠΘ. Αυτό είναι μόλις ένα μικρό δείγμα της βίας που υφίστανται τα θηλυκά σώματα καθημερινά. Μας υπενθυμίζει ότι υπάρχουν χιλιάδες ακόμα γυναίκες σε όλη τη χώρα, των οποίων η κοινωνική και οικονομική κατάσταση δεν επιτρέπει να μιλήσουν για τα τραύματά τους. Γυναίκες μετανάστριες, προσφύγισσες, τρανς, σεξεργάτριες, γυναίκες που ζουν σε συνθήκες επισφάλειας, ανέχειας και κοινωνικής ανισότητας» τονίζει η κα Διαμάντη.

«Είμαστε μαζί με όλες, για να τις στηρίξουμε στον πόνο τους, στις αποφάσεις τους, στο δικαίωμά τους για αυτοδιάθεση. Για να σπάσει, όμως, η σιωπή, χρειάζεται, πέρα από την ύπαρξη αλληλεγγύης, να γίνουν και ριζικές θεσμικές αλλαγές σε επίπεδο κοινωνικής πολιτικής» προσθέτει.

«Όταν η πάλαι ποτέ Γενική Γραμματεία Ισότητας των Φύλων μεταφέρεται από το Υπουργείο Εσωτερικών στο Υπουργείο Εργασίας, μετονομαζόμενη σε Γενική Γραμματεία Οικογενειακής Πολιτικής και Ισότητας των Φύλων, κι έπειτα μετονομάζεται εκ νέου σε Γενική Γραμματεία Δημογραφικής, Οικογενειακής Πολιτικής και Ισότητας των Φύλων, υπαγόμενη πλέον στην Υφυπουργό για τη Δημογραφική Πολιτική και την Οικογένεια, καθιστώντας την ισότητα των φύλων μια απλή υποσημείωση, τι θεσμικό μήνυμα έμπρακτης αλληλεγγύης στέλνεται στις γυναίκες που υφίστανται βία;» αναρωτιέται δικαίως η συνομιλήτριά μας.

«Σε μία χώρα ακόμα βαθύτατα και πεισματικά πατριαρχική, όπου οι κυβερνώντες δεν βλέπουν καν έμφυλη διάσταση στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής, όπου η αστυνομία στέλνει τις καταγγέλλουσες σπίτια τους, κι όπου οι δικαστές ακόμα ρωτούν τις επιζώσες βιασμού “τι φορούσαν” κι “αν είχαν πιει”, δεν μπορούμε ούτε να νουθετούμε ούτε να κουνάμε το δάχτυλο» συνοψίζει.

Στέλιος Στυλιανίδης: Ξανασκέψου το σεβαστέ δάσκαλε, Ιερώνυμε (ieidiseis.gr)

ΠΗΓΗ: ieidiseis.gr

Ο Αρχιεπίσκοπος με τη δήλωσή του κατηγορεί όλο το ισλάμ ως πολεμοχαρές κόμμα ωθώντας άθελά του ένα μεγάλο μέρος ειρηνικών πιστών μουσουλμάνων σε πιθανή ριζοσπαστικοποίηση τους. Μια τέτοια θέση δεν συνάδει με τις χριστιανικές αρχές. Ελπίζω ότι θα την αναθεωρήσει.

Το κίνητρο για να γράψω αυτό το κείμενο είναι βαθιά συναισθηματικό. Έχει να κάνει με το δεσμό που είχαμε αναπτύξει εγώ και πολλοί συμμαθητές μου τότε με τον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο, ο οποίος στη Λεόντειο νέας Σμύρνης, ως κοσμικός καθηγητής, μας δίδαξε με έναν πρωτότυπο και ευαίσθητο τρόπο ελληνική λογοτεχνία. 

Ο προσωπικός μου δεσμός μαζί του και ο σεβασμός μου ενισχύθηκαν όταν ως Μητροπολίτης Λεβαδείας, το 1990, με στήριξε προσωπικά απέναντι σε ένα αλαλάζον και άγριο πλήθος που είχε ξεσηκωθεί εναντίον της εγκατάστασης στην παραλία Αυλίδας της Εύβοιας ξενώνα για ψυχικά ασθενείς, Ευβοείς που προέρχονταν από το άσυλο της Λέρου.

Η ευγνωμοσύνη μου προς τον ιεράρχη εκείνο ήταν μεγάλη γιατί ήταν ο μόνος από τους εκπροσώπους των τοπικών φορέων που τόλμησε να εναντιωθεί στο ρεύμα της μισαλλοδοξίας, του κοινωνικού αποκλεισμού και των απειλών απέναντι στους πάσχοντες συνανθρώπους μας.

Είχε πει τότε, στη λαϊκή συνέλευση, με θάρρος και αγάπη, ότι η χριστιανική θρησκεία δεν κάνει διακρίσεις και ότι η αλληλεγγύη πρέπει να αποτελεί την ύψιστη αρετή ενός χριστιανού, χτυπώντας τις φαντασιώσεις ταύτισης των ψυχικά πασχόντων με επικίνδυνους εγκληματίες, διακινητές ναρκωτικών και βιαστές. Επρόκειτο για ανθρώπινα ράκη μετά από τριάντα χρόνια ιδρυματισμού, εγκατάλειψης και βίας.

Πολλά χρόνια μετά, όταν είχε γίνει Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος, συζητήσαμε για την προαγωγή ψυχικής υγείας στην κοινότητα και τον καθοριστικό ρόλο που θα μπορούσε να διαδραματίσει η Εκκλησία μέσα από την επιμόρφωση των ιερέων ως αιχμή αποστιγματισμού της ψυχικής ασθένειας.

Την ίδια χαρά και συγκίνηση ένιωσα όταν άκουσα τη δήλωσή του για τη Χρυσή Αυγή: «Η Εκκλησία αγαπάει όλους τους ανθρώπους -και μη Χριστιανούς και μαύρους και άσπρους, όλους τους αγαπάει- και δεύτερον πορεύεται, κάνει το δρόμο της, και δεν χρειάζεται προστάτες».

Έμεινα έκπληκτος και με μία τεράστια απορία και λύπη όταν διάβασα τα λόγια του για το Ισλάμ (στο Οpen):«Το Ισλάμ, οι πολίτες του, δεν είναι θρησκεία, είναι πολιτικό κόμμα, είναι πολιτική επιδίωξη και οι άνθρωποι του είναι άνθρωποι του πολέμου».

Εδώ υπάρχει μία βασική σύγχυση, ελπίζω όχι συνειδητή, μεταξύ του ισλάμ και του ισλαμισμού.

Η λέξη ισλάμ, ουσιαστικό που σημαίνει υποταγή, δηλώνει την εθελοντική υποταγή κάποιου στον Θεό. Ο όρος μουσουλμάνος παράγεται από την ίδια ρίζα και μπορεί να μεταφραστεί μόνο με την παθητική μετοχή «υποτασσόμενος». Αυτό σημαίνει ότι υποτασσόμενος είναι ο πιστός που υποτάσσεται στον Θεό με τη βούλησή του, επειδή αυτή είναι η επιθυμία και η επιλογή του.

Ο όρος ισλαμισμός αναφέρεται σε ένα πολιτικό, θρησκευτικό και πολιτιστικό κίνημα. Είναι ένα κίνημα ακραίων μουσουλμάνων. Εμφανίστηκε, βέβαια, στους κόλπους του ισλάμ αλλά δεν το καλύπτει, αφού ένας πολύ σημαντικός αριθμός μουσουλμάνων δεν το ακολουθεί.

Μέσα στο φάσμα του ισλαμισμού, που έχει διαφορετικές υποδιαιρέσεις και δόγματα, εμφανίστηκε και ο τζιχαντισμός. Το εγκληματικό αυτό κίνημα διεκδικεί μέσω της κήρυξης ιερού πολέμου την εφαρμογή του ισλαμικού νόμου ως νόμου του κράτους με βίαια μέσα, απορρίπτοντας κάθε ειρηνική διεκδίκηση ως ουτοπική.

Ενας τζιχαντιστής είναι οπωσδήποτε ισλαμιστής, αλλά ένας ισλαμιστής δεν είναι κατ ανάγκη τζιχαντιστής.

Ο τζιχαντιστής απορρίπτει πλήρως τη δημοκρατία ως έννοια, όπως και κάθε αρχή της.

Αντίθετα, οι υπόλοιποι ισλαμιστές καταφεύγουν συχνά στη δημοκρατία και τις αρχές της, όπως μαρτυρά η ενσωμάτωση εκατομμυρίων μουσουλμάνων στις δυτικές χώρες όπου έχουν εγκατασταθεί εδώ και πάνω από μισό αιώνα.

Εσωτερικεύοντας τις αρχές της δυτικής δημοκρατίας οι περισσότεροι έφτασαν στην εξατομίκευση της πίστης τους στον Μωάμεθ, δηλαδή κατέληξαν να μη συμμετέχουν δογματικά ή μονολιθικά στην θρησκευτική ταυτότητα καταγωγής τους, πόσο μάλλον στην παραμορφωτική εκδοχή του τζιχαντισμού.

Ο Αρχιεπίσκοπος με τη δήλωσή του κατηγορεί όλο το ισλάμ ως πολεμοχαρές κόμμα ωθώντας άθελά του ένα μεγάλο μέρος ειρηνικών πιστών μουσουλμάνων σε πιθανή ριζοσπαστικοποίηση τους.

Μια τέτοια θέση δεν συνάδει με τις χριστιανικές αρχές.

Ελπίζω ότι θα την αναθεωρήσει.

(Ο Στέλιος Στυλιανίδης είναι καθηγητής κοινωνικής ψυχιατρικής στο Πάντειο, ψυχίατρος-ψυχαναλυτής)

Μια πανδημία ψυχικής υγείας, της Τασούλας Επτακοίλη (Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 24/11/2020)

Πηγή: kathimerini.gr

της Τασούλας Επτακοίλη

Το πρώτο lockdown, την άνοιξη, μας βρήκε σαστισμένους, αλλά αισιόδοξους. Στα τέλη της άνοιξης, σε μεγάλη έρευνα της ΔιαΝΕΟσις, οι συμμετέχοντες σε ποσοστό 86% δήλωναν σίγουροι ότι η τρικυμία θα περάσει και σύντομα θα επανέλθει η πολυπόθητη κανονικότητα. Πόσο σύντομα; Το φθινόπωρο του 2020, αυτή ήταν η γενική πεποίθηση. 

Ηρθε το φθινόπωρο, οι επιδημιολογικοί δείκτες χειροτέρεψαν, η χώρα άρχισε να μετράει χιλιάδες κρούσματα και εκατοντάδες νεκρούς και οι θετικές σκέψεις εξανεμίστηκαν. Σε έρευνα επίσης της ΔιαΝΕΟσις, τον Σεπτέμβριο, το ποσοστό της αισιοδοξίας μειώθηκε στο 57% με παράλληλη αύξηση του φόβου μόλυνσης από τον ιό και της αμφισβήτησης απέναντι στα μέτρα. 

Πλέον, και μετά το νέο lock-down, όπως βεβαιώνουν πολλοί επαγγελματίες της ψυχικής υγείας, το τοπίο έχει γίνει πιο ζοφερό. Αβεβαιότητα, ανασφάλεια, άγχος, απογοήτευση, φόβος, θυμός, μοναξιά είναι τα κυρίαρχα συναισθήματα των πολιτών. Η πανδημική κόπωση διαχέεται παντού.

«Είναι βέβαιο ότι τα ποσοστά θα χειροτερεύουν ολοένα και περισσότερο, γιατί πλέον βαθαίνει στους πολίτες η συνειδητοποίηση της σοβαρότητας και της έκτασης της πανδημίας, καθώς και του χρόνου που θα χρειαστεί για την αντιμετώπισή της. Αν συνυπολογίσουμε και τα οικονομικά προβλήματα που δημιουργούνται, έχουμε να κάνουμε με ένα διαρκές τραυματικό γεγονός, το οποίο ήρθε να εγκατασταθεί σε ένα ήδη κουρασμένο από τη δεκαετή οικονομική κρίση κοινωνικό σώμα», εξηγεί ο Στέλιος Στυλιανίδης, καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής στο Πάντειο, ψυχίατρος – ψυχαναλυτής και επιστημονικός σύμβουλος της Εταιρείας Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας (ΕΠΑΨΥ). Για μια πανδημία ψυχικής υγείας κάνει λόγο ο κ. Στυλιανίδης, με κομμάτια του παζλ τη ραγδαία αύξηση της κατάθλιψης, της χρήσης ουσιών και της ενδοοικογενειακής βίας, των παραβατικών συμπεριφορών (επιθετικότητα, επικίνδυνη οδήγηση, αντικοινωνική συμπεριφορά), καθώς και της αυτοκτονικότητας των νέων – «στοιχεία μιας γενικότερης ψυχοσωματικής ευαλωτότητας», όπως τονίζει.

O ψυχίατρος – ψυχοθεραπευτής Δημήτρης Παπαδημητριάδης συμφωνεί. «Η ελληνική κοινωνία είχε ανακουφιστεί με την ύφεση την οποία παρουσίασε η πανδημία το καλοκαίρι. Οι συμπολίτες μας είχαν σε μεγάλο ποσοστό πιστέψει και τις διαβεβαιώσεις της κυβέρνησης ότι δεν επρόκειτο να υπάρξει δεύτερο lockdown. Η διάψευση που επήλθε μετέτρεψε την ανακούφιση σε θυμό και κατάθλιψη. Προϋπάρχουσες διαταραχές του άγχους, που σε διάφορες μορφές ταλαιπωρούν τρεις στους δέκα Ελληνες, επιδεινώνονται σημαντικά. Δεν υπάρχουν ακόμα ερευνητικά δεδομένα, αλλά αυτή είναι η εμπειρική μου εκτίμηση. Κι όπως έχουν δείξει μαζικές καταστροφές του παρελθόντος, όπως το πυρηνικό ατύχημα στο Τσερνόμπιλ, οι συνέπειές τους ως προς την ψυχική συνιστώσα τους μας απασχολούν επί μακρόν. Επιτείνεται η μετατραυματική διαταραχή άγχους. Ο απόηχος της ψυχικής συνθήκης της πανδημίας, λοιπόν, το αίσθημα του επικείμενου κινδύνου, του κακού που μας παραμονεύει, θα μας ακολουθεί για πολλά χρόνια. Ακόμα κι όταν η πανδημία θα έχει τυπικά τελειώσει».

Ψυχολογική πίεση

Η πανδημική κόπωση, όμως, φαίνεται να επηρεάζει και τα εθνικά συστήματα υγείας. Πρόσφατες μελέτες έχουν δείξει ότι μεγάλο ποσοστό των νοσοκομειακών γιατρών, νοσηλευτών και εργαστηριακών επιστημόνων –που στις ΗΠΑ ξεπερνάει το 50%– εμφανίζουν έντονη ψυχολογική πίεση. Ο επικεφαλής επειγόντων καταστάσεων του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, Μάικ Ράιαν, δήλωσε πως τρία πράγματα «στοιχειώνουν» τους υγειονομικούς που βρίσκονται σε μονάδες COVID-19: «Το ένα είναι να στέκονται και να παρακολουθούν τους ανθρώπους να πεθαίνουν επειδή δεν μπορούν να τους βοηθήσουν. Το δεύτερο είναι να βλέπουν έναν υγειονομικό να μολύνεται, συνάδελφο και φίλο. Και το τρίτο είναι η πιθανότητα να έχουν μεταφέρει την ασθένεια στις οικογένειες ή στους φίλους τους».

Λαμβάνοντας αυτά υπ’ όψιν της, η Ελληνική Εταιρεία Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Ομάδας (ΕΕΨΨΟ) θα υποβάλει σύντομα στο υπουργείο Υγείας πρόταση σχεδίου δράσης ψυχοκοινωνικής υποστήριξης υγειονομικών του ΕΣΥ, εργαζομένων σε μονάδες COVID-19. Η ΕΕΨΨΟ προτίθεται να οργανώσει πιλοτικά σε 5 νοσοκομεία της χώρας, τα οποία θα υποδείξει το υπουργείο, διαδικτυακές ομαδικές συνεδρίες των γιατρών, νοσηλευτών και φροντιστών που επιθυμούν να συμμετάσχουν, «με σκοπό να αξιολογηθούν οι αναδυόμενες ψυχιατρικές και ψυχολογικές ανάγκες τους και να υπάρξει ένας κατά το δυνατόν ομοιογενής και συνεκτικός συντονισμός των θεραπευτικών παρεμβάσεων».

Γιατί, όπως επισημαίνει ο Στέλιος Στυλιανίδης, «επείγει να επανασχεδιάσουμε και να ενισχύσουμε το δημόσιο σύστημα υγείας δίνοντας έμφαση και σε στοχευμένες δράσεις ψυχικής υγείας. Δεν μπορεί να υπάρξει οικονομική ανάκαμψη χωρίς γενναία επένδυση στην υγεία και στην ψυχική υγεία».

Συνέντευξη του καθ. Σ. Στυλιανίδη στους Βασίλη Σκουρή & Λώρα Ιωάννου (ALPHA 98.9 FM)

Συνέντευξη του καθηγητή Στέλιου Στυλιανίδη στην εκπομή των Βασίλη Σκουρή και Λώρας Ιωάννου, την Παρασκευή 04/12/2020.

Μπορείτε να ακούσετε το σχετικό απόσπασμα εδώ.

Θεωρίες συνωμοσίας εν μέσω πανδημίας: Μπροστά στο φάντασμα της ακροδεξιάς (tvxs.gr)

του Στέλιου Στυλιανίδη

Πηγή: tvxs.gr

Ένα πρόσφατο κάλεσμα στο Facebook από αρνητές της πανδημίας αναφερόταν στην πατρίδα, τη θρησκεία και την οικογένεια με τόνο ηρωικό και χωρίς καμία ρωγμή στη βεβαιότητα ότι όλα όσα ζούμε είναι ψέμα.

«Ας γίνουμε μια φορά γροθιά για τα παιδιά μας, για την πατρίδα μας, για τη θρησκεία μας. Η Παναγία και ο Τριαδικός Θεός να είναι πάντα μαζί σας». 

Τέτοιου τύπου καλέσματα αρνητών της μάσκας και της πανδημίας θα μπορούσαν να είχαν υπογραφεί από οπαδούς του Τραμπ, από ομάδες που βρίσκουν την ταυτότητά τους στην αντίθεση με την παγκοσμιοποίηση, από ακροδεξιούς που ανακαλύπτουν τώρα τις ατομικές ελευθερίες κόντρα στα περιοριστικά μέτρα, από σέχτες προσηλωμένες σε θρησκευτικές δοξασίες, και αντιεξουσιαστές που αμφισβητούν κάθε συμμόρφωση σε κανόνες καταναγκασμού και αυταρχισμού για την προστασία της δημόσιας υγείας, αγανακτισμένους και απελπισμένους πολίτες της παρακμάζουσας μεσαίας τάξης που ανακουφίζονται με τον ανορθολογισμό και εκφορτίζουν το θυμό και την απόγνωσή του μέσα από τη διαμαρτυρία για τις ελίτ που τους κατέστρεψαν. 

Βλέπουμε ότι ο διάχυτος φόβος σε συνδυασμό με την άγνοια, την απρόβλεπτη έκβαση της πανδημίας, τις προκαταλήψεις απέναντι στην «τυραννία της ιατρικής εξουσίας» σε συνδυασμό με τις κοινωνικές ανισότητες και την απώλεια ελέγχου του παρόντος και του μέλλοντος δημιουργεί ένα πολύπλοκο κοινωνικό μωσαϊκό ατόμων που εύκολα «κανονικοποιούν» τον ανορθολογισμό και σε ορισμένες περιπτώσεις τον ακροδεξιό λόγο. 

Ένα εγχώριο παράδειγμα επικράτησης αρχαϊκών μηχανισμών άμυνας απέναντι στην αβεβαιότητα της πανδημίας είναι η διχοτόμηση που ευθαρσώς προέβαλαν οι αξιόλογες και υψηλού επιστημονικού κύρους καθηγήτριες κ.κ. Γιαμαρέλου και Λινού, διαχωρίζοντας την επιστήμη από την πίστη, με την εξαίρεση της θείας κοινωνίας από τους παράγοντες μετάδοσης του νέου ιού. 

    1. Κοινωνικό πλαίσιο της μετανεωτερικότητας: βασικά χαρακτηριστικά

Προκειμένου να γίνει κατανοητό σε τι υπέδαφος αναπτύσσονται τόσο οι γενικότερες θεωρίες συνωμοσίας όσο και ειδικότερα αυτές εν μέσω πανδημίας, είναι σημαντικό να λάβουμε υπόψη το κοινωνικο-οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο και τη συνάρθρωση ατομικού-συλλογικού. 

Όπως έχουν δείξει διάφοροι σημαντικοί κοινωνιολόγοι (Bauman, Castel), η κεντρική μορφή της ρευστής νεωτερικότητας, όπως αποκαλεί ο Zygmunt Bauman τη μετανεωτερικότητα, δηλαδή την κοινωνία των τελευταίων δεκαετιών, δημιουργεί δεσμούς εξ αρχής χαλαρούς ώστε να μπορούν να λύνονται εύκολα, γρήγορα και δίχως πόνο κάθε φορά που αλλάζουν οι περιστάσεις.

Η κεντρική μορφή, λοιπόν, της εποχής μας είναι ο άνθρωπος χωρίς μόνιμους, σταθερούς, διαρκείς, ανθεκτικούς δεσμούς, ο οποίος χαρακτηρίζεται από μια απελπισμένη αναζήτηση ταυτότητας, αυτοπροσδιορισμού και αυτοκατάφασης, καθώς και από ένα βαθύ αίσθημα ανασφάλειας.

Ο θρίαμβος του ατομικισμού σε μια νεοφιλελεύθερη κοινωνία οδήγησε τελικά στον θάνατο τον αδύναμο για αυτονομία και αυτοπραγμάτωση άτομο της νεωτερικότητας και έβαλε στη θέση του ένα άλλο, ανίκανο να εμπιστεύεται και να δεσμεύεται, με ρευστή ταυτότητα, βουτηγμένο στον κομφορμισμό και τον φόβο. 

Στη σύγχρονη κοινωνία, κατά τον R. Castel, επικρατεί ανασφάλεια και η κοινωνία μετατρέπεται σε «κοινωνία του ατόμου» και «κοινωνία κινδύνου». Οι πολίτες διακατέχονται από δύο διαφορετικούς τύπους ανασφάλειας:

α. Την ανασφάλεια του πολίτη (civil insecurity), η οποία αφορά στη διατήρηση της ακεραιότητας των αγαθών και των ατόμων σε ένα κατακερματισμένο και αδύναμο κράτος δικαίου, του οποίου βασικά εργαλεία είναι η αστυνομία και η δικαιοσύνη.

β. Την κοινωνική ανασφάλεια (social insecurity), στο πλαίσιο της οποίας οι άνθρωποι δεν έχουν πια εκείνα τα σταθερά στηρίγματα που θα τους επέτρεπαν να αισθάνονται κύριοι του μέλλοντος τους, στηριζόμενοι στη βάση ενός στέρεου παρόντος.

γ. Θα προσέθετα μετά τον Castel και μια τρίτη ανασφάλεια, την πολιτισμική – ανασφάλεια ταυτότητας, η οποία καθιστά το άτομο και την κοινωνική ομάδα με την οποία συνδέεται ευάλωτο. Αυτή η ευαλωτότητα εκφράζεται μέσα από μια ιδιαίτερη μορφή αποσύνδεσης από τον κοινωνικό δεσμό (desafilliation sociale). Αυτό είναι ένα φαινόμενο που απορρέει από μια συλλογική απώλεια των βασικών χαρακτηριστικών σημείων αναφοράς των μελών μιας κοινωνικής ομάδας, που δεν είναι μόνο η έλλειψη οικονομικής δύναμης, στέγασης, ιατρικής φροντίδας ή εκπαίδευσης, αλλά σε τελευταία ανάλυση το έλλειμμα αυτοεκτίμησης, σεβασμού και διαπραγματευτικής ισχύος απέναντι στους ισχυρούς ή στις «ελίτ». 

Συχνά, υπάρχει μια διαρκής αλληλεπίδραση εκφράσεων ατομικής ψυχοπαθολογίας και ανάλογων κοινωνικών συμπεριφορών: η ακινησία, η παθητικότητα, η αφωνία, η απουσία φαντασιώσεων, η αδυναμία έκφρασης σκέψης, η μονοτονία και επαναληπτικότητα της ζωής, η «μηχανική», αυτοματοποιημένη πραγματικότητα της καθημερινής ύπαρξης, διακόπτεται από εξάρσεις βίας, φανατισμού, ψυχοκινητικής διέγερσης ή και άκριτης συμμετοχής σε κινήματα «αμφισβήτησης του συστήματος».

Οι εξάρσεις αυτές μπορούν να εναλλάσσονται και με ψυχικές κινήσεις απόσυρσης στον εαυτό, έλλειψη αυτοφροντίδας, βουβά ή παγωμένα συναισθήματα, αντίσταση σε κάθε απόπειρα κινητοποίησης ή διεκδίκησης μιας πραγματικής και συμβολικής ζωής.

Όλα αυτά τα άτομα βιώνουν συχνά το σύνδρομο του αυτό-αποκλεισμού (Furtos, 2008), που σε κοινωνικό επίπεδο είναι ο αποκλεισμός από την ανθρώπινη κοινότητα, η έλλειψη αναγνώρισης από την κοινωνική ομάδα που ανήκε το άλλο, ο αποκλεισμός από τον τόπο της εργασίας, της κατοικίας, του πολιτισμού, της έννοιας του πολίτη που συμμετέχει σε μια κοινωνία. Η απώλεια του κουράγιου που αγγίζει τα όρια της παραίτησης και της απελπισίας είναι το βασικό παθογνωμονικό χαρακτηριστικό αυτής της κλινικής του εφήμερου. 

Σε ένα τέτοιο εύθραυστο υπέδαφος, λοιπόν, οι θεωρίες συνωμοσίας, συνδεόμενες με τον φανατισμό, είναι απλουστευτικές θεωρίες που διευκολύνουν την πολιτική σκέψη να ερμηνεύσει με κάποιον τρόπο τον κόσμο.

Ο κόσμος γίνεται ολοένα και περισσότερο πολύπλοκος και καταλαβαίνει κανένας την ανάγκη που αισθανόμαστε να καταφύγουμε πολλές φορές σε υπεραπλουστευμένες ερμηνείες.

Η απλουστευτική ερμηνεία διακρίνεται πολλές φορές από μια φοβερά ισχυρή, ακλόνητη πεποίθηση, η οποία σύμφωνα και με τον Karl Jaspers, μεγάλο φαινομενολόγο, ψυχίατρο και φιλόσοφο, δεν επιδέχεται καμία διορθωτική παρέμβαση.

Για παράδειγμα, οι πρόσφατες αντιδράσεις στην ελληνική κοινωνία των αρνητών της μάσκας, των διαδηλώσεων ενάντια στα μέτρα καταστολής της ελευθερίας, το «τσιπάκι που έβαλε ο Μπιλ Γκέιτς στις μάσκες για να καταστρέψει την κινέζικη οικονομία», η εκμετάλλευση των αντιφάσεων των επιστημόνων (Π.Ο.Υ., διαφορετικές γνώμες εμπειρογνωμόνων, κλπ), η υποκρισία της παγκόσμιας ελίτ και η συσκότιση των ευθυνών της για την καταστροφή του οικοσυστήματος και της παραγωγής των ζωονόσων στην Κίνα και τη Νοτιοανατολική Ασία, η πολιτική εκμετάλλευση των παραπάνω από μια επιχειρηματολογία άκρας δεξιάς (π.χ. Βελόπουλος) δείχνουν ότι οι οπαδοί αυτών των απόψεων δεν έχουν την παραμικρή διάθεση αμφισβήτησης των όσων σκέφτονται. 

Όσα προφανή αντεπιχειρήματα και να διατυπώσει κανείς κατά μιας παρανοϊκής αντίληψης, αποτυγχάνει γιατί η εμπιστοσύνη στην απλουστευτική ερμηνεία αποδεικνύεται ισχυρότερη από την κατάθεση ορθολογικών επιχειρημάτων.

Ο φανατισμός και η παράνοια σχετίζονται με αυτό το φαινόμενο. Φανατισμός σημαίνει, μεταξύ άλλων, να μην επιτρέπω στον εαυτό μου να αναδυθούν αμφιβολίες για τις εγκαθιδρυμένες ιδεολογικές μου πεποιθήσεις. Έτσι, υιοθετώ εύκολα ένα σύνθημα, ακόμη και φανατικό και βίαιο, το οποίο σημαίνει ότι δεν αναπτύσσω μια ιδέα αλλά μέσα από την ταύτιση σε μια ρητορική ικανότητα προσπαθώ να την επιβάλω. 

Ο Freud πολύ σωστά είχε πει το 1920 ότι τα άτομα που ανήκουν σε μια μάζα στερούνται της ατομικής τους ικανότητας να σκέφτονται κατά του ηγέτη-φορέα των συνθημάτων, και μετατρέπονται σε άβουλα, πανομοιότυπα μόρια και φορείς μιας ιδεολογίας που προωθείται μέσα από την επικράτηση των ανορθολογικών συνθημάτων.

Από εκεί προκύπτει και ο διάχυτος, τεράστιος φόβος να μείνω μόνος πέραν των ορίων της μάζας εντός της οποίας έχω ενσωματωθεί. Μόνος σημαίνει φόβος αναστοχασμού, ρωγμών, εσωτερικών συγκρούσεων, αντιφάσεων. Η διχοτόμηση σε καλό και κακό είναι πολύ πιο εύκολα επεξεργάσιμη από έναν πρωτόγονο ψυχισμό. 

    2. Θεωρητικά σημεία αναφοράς για θεωρίες συνωμοσίας

Συνήθως οι θεωρίες συνωμοσίας συνδέονται με ομάδες της άκρας δεξιάς. Ωστόσο, διάφορες μελέτες επεκτείνουν την επιρροή τους σε όλο το ακραίο φάσμα, επομένως και στην άκρα αριστερά. 

Έρευνες αναδεικνύουν ποικιλομορφία παραγόντων που ενθαρρύνουν τέτοιες στάσεις: Ιδεολογία, αγανάκτηση απέναντι σε αδικίες, φτώχεια, θρησκεία και κοινωνικά δίκτυα που παίρνουν χαρακτηριστικά κινήματος προώθησης ανορθολογικών θέσεων. 

Σχετικά πρόσφατη έρευνα (The power of unreason, 8/2010, Μπάρτλετ και Μίλερ) για τη λειτουργία πάνω από 50 τέτοιων ομάδων δείχνει ότι οι θεωρίες αυτές διατρέχουν όλο το φάσμα: θρησκευτικό, άκρα δεξιά και άκρα αριστερά, οικολογικό, αναρχικό, cult based (λατρευτικές σέχτες). 

Η ανάλυση δείχνει ότι οι θεωρίες συνωμοσίας κυριαρχούν σε όλο το εξτρεμιστικό φάσμα παρά τις μεγάλες διαφορές μεταξύ των εξτρεμιστικών ιδεολογιών: 

Για τις ακροδεξιές ομάδες το zog (zionist ocupied government) είναι ο πυρήνας. Για την Αλ Κάιντα και άλλες ριζοσπαστικές ισλαμιστικές ομάδες ο πυρήνας είναι μια ιουδοχριστιανοκαπιταλιστική συνεργασία που έχει σαν στόχο να καταστρέψει το ισλάμ. Για τις ακροαριστερές και αναρχικές ομάδες αυτό που κυριαρχεί είναι η καταγγελία των αστών που δήθεν εμπνέονται από τον μαρξισμό και συνεργάζονται με την ελίτ προκειμένου να οδηγήσουν σε νέα παγκόσμια τάξη και σε μια ολοκληρωτική διεθνή διακυβέρνηση. 

Α. Γενικές αρχές θεωριών συνωμοσίας

Δέκα αρχές που ακολουθούν οι μυημένοι σε κάθε θεωρία συνωμοσίας (Alain Bihr, Le Monde Diplomatique, 2010): 

    • Να μη μιλάμε για συνωμοσία: Υποστηρίζουν ότι η αλήθεια θα απελευθερώσει αφού αποκαλυφθεί το σχέδιο κυριαρχίας και αφού καταγγελθεί η δήθεν αντικειμενική πληροφορία των ΜΜΕ. 

    • Διεκδίκηση της πρωτοπορίας: Δεν πιστεύουν τις επίσημες εκδοχές, θεωρούν ότι η πλειοψηφία είναι ανίκανη να προστατευθεί από την προπαγάνδα του συστήματος, ενώ η μειοψηφία που αυτοί εκπροσωπούν έχει τη γνώση που δεν έχουν οι άλλοι. 

    • Να στηριζόμαστε δήθεν στην επιστήμη και τη λογική, τις οποίες διαστρέφουμε: Για παράδειγμα, επικαλούνται έναν τέως ερευνητή που αποχώρησε διαμαρτυρόμενος, έναν αιρετικό επιστήμονα κοκ. 

    • Να θέτουμε συστηματικά το ερώτημα: «ποιος ωφελείται από το έγκλημα που διαπράττεται». 

    • Αναζήτηση των διαταρακτικών λεπτομερειών: Δηλαδή τις αποχρώσεις που συμβάλλουν στην αμφισβήτηση της κυρίαρχης άποψης. 

    • Απόρριψη του τυχαίου και της αβεβαιότητας: Δεν υπάρχουν συμπτώσεις, κάθε γεγονός έχει τη σημασία του. 

    • Να στηριζόμαστε σε ιστορικά γεγονότητα: Τεκμηρίωση μέσω της σύγκρισης πολύ διαφορετικών μεταξύ τους γεγονότων. 

    • Να μην υποτιμούμε τον αντίπαλο. 

    • Ποτέ να μην υπερτιμούμε τον αντίπαλο και την ισχύ του. 

    • Αρνηση των αντιθέσεων: Πρέπει να υπάρχει συμπαγής αφήγηση η οποία να μην επιτρέπει ρήγματα. 

Παρά τη μεγάλη ετερογένεια των θεωριών συνωμοσίας υπάρχουν τρεις κεντρικοί άξονες που μπορεί να συνδέουν την εξάπλωσή τους: 

    • Το άτομο που έχει ρευστή ταυτότητα υποτάσσεται στη συλλογική ταυτότητα και δεν υπάρχει παρά δια μέσου της ομάδας αναφοράς που γίνεται συμβολική καταγωγή. 

    • Ζωή σημαίνει πάλη για το καλό μέσα από τον θρίαμβο του πιο δυνατού και του καλύτερου. Επομένως, η ανάπτυξη της ξενοφοβίας και του ρατσισμού μπορεί να γίνει κατανοητή μέσα από αυτή τη συλλογιστική. 

    • Η ταύτιση με αυτές τις θεωρίες συνωμοσίας βοηθά στη μείωση του άγχους, στην εκφόρτιση της επιθετικότητας, στον περιορισμό του φόβου απέναντι σε έναν κόσμο που δεν ελέγχουμε. 

Β.Ερευνητικά δεδομένα

Γιατί ο κόσμος πιστεύει σε θεωρίες συνωμοσίες γύρω από την πανδημία; Τα στοιχεία προέρχονται από μια σύγχρονη έρευνα (Μάρτιος 2020) από διάφορα πανεπιστήμια των ΗΠΑ με τη συμμετοχή του Χάρβαρντ. 

Δύο είναι οι κυρίαρχες πεποιθήσεις: 

    • Η απόρριψη της πληροφόρησης που προέρχεται από επιστήμονες και θεσμικά πρόσωπα κύρους. 

    • Η αντίληψη ότι υπάρχουν κίνητρα ιδεολογικά και οπαδικά πίσω από την παρουσίαση όσων σχετίζονται με την πανδημία. 

Τα ερευνητικά ερωτήματα που τέθηκαν είναι τα ακόλουθα: 

    • Πόσο διαδεδομένες είναι οι συνωμοσιολογικές απόψεις; 
    • Ποιοι ψυχολογικοί, πολιτικοί και κοινωνικοί παράγοντες μπορούν να τις εξηγήσουν; 
    • Μπορεί ο οπαδισμός και παραινέσεις από πολιτικούς ηγέτες, όπως ο πρόεδρος των ΗΠΑ, να ενισχύσουν την παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία; 

Τα βασικά ευρήματα: 

Μέσα από την επιδημιολογική μελέτη ενός αντιπροσωπευτικού δείγματος πληθυσμού των ΗΠΑ (17-19 Μαρτίου 2020) διερευνήθηκε η επικράτηση και οι συσχετίσεις των πεποιθήσεων σχετικά με τις δύο θεωρίες συνωμοσίας για τον Covid 19. 

    • Δόθηκε από τις επίσημες αρχές και τα ΜΜΕ υπερβολική διάσταση στο υγειονομικό πρόβλημα. 

    • Χρησιμοποιήθηκε η πανδημία για να πληγεί ο πρόεδρος. 

    • 29% των πολιτών συμφωνούν ότι η απειλή του κορονοϊού έγινε αντικείμενο υπερβολής προκειμένου να καταστρέψουν τον πρόεδρο Τραμπ

    • 31% συμφωνούν ότι ο ιός δημιουργήθηκε και διαχύθηκε βάσει σχεδίου. 

    • Οι ισχυρότεροι προβλεπτικοί παράγοντες αυτών των ιδεών είναι α)μια ψυχολογική προδιάθεση προκειμένου να απορριφθεί η πληροφόρηση και η αφήγηση των γεγονότων της πανδημίας από τους ειδικούς (διάψευση-denialism), β) η τάση για conspiracy thinking, γ)πολιτικά και ιδεολογικά κίνητρα. 

    • Η στήριξη στον Ντ. Τραμπ έχει υψηλή στατιστική συσχέτιση με την πεποίθηση ότι η απειλή από τον κορονοϊό παρουσιάστηκε ως υπερβολική. 

    • Η συσχέτιση είναι ακόμη ισχυρότερη για τους πολίτες που είναι οι πλέον πολιτικοποιημένοι οι οποίοι υιοθέτησαν την αρχική προσέγγιση του Τραμπ ότι it s not a big deal. 

    • Η πεποίθηση ότι ο ιός κατασκευάστηκε είναι πολύ ισχυρότερη μεταξύ αυτών που αυτοπροσδιορίζονται ως Ρεπουμπλικανοί και Συντηρητικοί σε σχέση με τους Δημοκρατικούς και τους Φιλελεύθερους. 

Παράγοντες που εξηγούν αυτά τα αποτελέσματα κατά σειρά σπουδαιότητας: 

    • Συνωμοτική σκέψη.

    • Διάψευση. 

    • Οπαδισμός. 

    • Ιδεολογία (συντηρητική)

    • Χαμηλό μορφωτικό επίπεδο. 

    • Υψηλό θρησκευτικό αίσθημα. 

    • Νεαρές ηλικίες. 

    • Χαμηλό εισόδημα νοικοκυριών. 

    • Περισσότερο γυναίκες παρά άντρες. 

    • Μαύροι. 

    • Ισπανόφωνοι. 

Γ.Απόπειρα ερμηνείας των θεωριών συνωμοσίας

Συμπληρωματικά και σε συνάρτηση με την ήδη αναφερθείσα ψυχαναλυτική προσέγγιση της εισαγωγής σχετικά με τον φανατισμό και τον εθνικισμό, μπορούμε να παρατηρήσουμε και άλλους τρόπους λειτουργίας των θεωριών συνωμοσίας σε σχέση με την πανδημία: 

    • Δαιμονοποίηση του άλλου ή του εχθρού, δηλαδή την ορθολογική προσέγγιση, τον οποίο η κλειστή ομάδα θεωρεί υπαίτιο της καταστροφής. 

    • Απονομιμοποίηση μετριοπαθών φωνών που στηρίζονται σε επιστημονική τεκμηρίωση και τις κατατάσσουν ως μέρος της συνωμοσίας. 

    • Ενθάρρυνση κλειστής ομάδας φανατικών ακόμη και για προσφυγή στη βία μέσα από την αναπαραγωγή ακραίας συνθηματολογίας ώστε να αφυπνιστεί ο λαός. 

    • Οι θεωρίες συνωμοσίας προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα βαθύ ρήγμα μεταξύ κυβερνήσεων και κοινωνίας. 

    • Η ασυνείδητη ομαδική προσχώρηση σε ανορθολογικές θεωρίες μέσω της ομαδικής διάψευσης και της ομαδικής αυταπάτης ανακουφίζει από πρωτόγονα καταδιωκτικά άγχη και άγχη αφανισμού των ατόμων και της ευρύτερης ομάδας. 

3. Πολιτικοί προβληματισμοί 

Έχουν ενδιαφέρον οι παρατηρήσεις του Ντιντιέ Εριμπόν, γνωστού Γάλλου αριστερού διανοούμενου όσον αφορά ορισμένες κοινωνιολογικές και πολιτικές παρατηρήσεις την εποχή της πανδημίας:

    • Η σημερινή επίπονη κατάσταση της πανδημίας ανέδειξε τη σημασία του δημόσιου τομέα, των αγαθών που μας είναι απαραίτητα.

    • Η πανδημία ανέδειξε τις ανισότητες που είναι δραματικές. Όσο πιο φτωχός είναι κανείς τόσο πιο εκτεθειμένος είναι απέναντι στον ιό, δηλαδή στην ασθένεια και στο θάνατο. 

    • Η αντίφαση μεταξύ πολιτικής – συλλογικής και ατομικής ευθύνης. «Όταν μιλάμε για ατομική ευθύνη, ευρύτερα, δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε ότι πίσω από αυτήν μπορεί να κρύβεται μια άλλη συζήτηση που ενδεχομένως αποφεύγεται. 

    • Η πανδημία δεν είναι ούτε νεοφιλελεύθερη συνωμοσία ούτε μια εκδήλωση της βιοπολιτικής στο ανώτατο στάδιό της. Και έχει μεγάλη σημασία να προσέξει η αριστερά τι λέει απέναντι στο παραδοσιακό της ακροατήριο, το οποίο είναι πλέον κατακερματισμένο, διχασμένο και περιθωριοποιημένο.

Μια άλλη κοινωνιολογική προσπάθεια κατανόησης των θεωριών συνωμοσίας και των αρνητών του κορωνοϊού, πέρα από τις θεωρίες των ψεκασμένων, βρίσκεται στο εξής (Σιακαντάρης, ΤΟ ΒΗΜΑ, 22/11/2020): «η απουσία κάθε αριστερής αφήγησης για το μέλλον είναι καθοριστική. Μετά το 1990, η κατάργηση του κομμουνισμού, περιέργως, στέρησε και τις δύο εκδοχές της αριστεράς, ριζοσπαστική και σοσιαλ-δημοκρατική, από τη δική τους αφήγηση: ‘του ενός άλλου κόσμου που είναι εφικτός η πρώτη και της διαρκούς αναπαραγωγής της αναδιανομής η δεύτερη’. Η Ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία άρχισε να κυβερνά σαν χριστιανοδημοκρατία και η χριστιανοδημοκρατία σαν σοσιαλδημοκρατία. Η δημοσιονομική πειθαρχία, και όχι ο νεοφιλελευθερισμός, έγινε ο βωμός του μοναδικού θεού στον οποίο θυσίαζαν οι δύο πόλοι της μεταπολεμικής ευημερίας». 

Και συνεχίζει ο Σιακαντάρης: «Μέσα από την τεχνοκρατικοποίηση και αποιδεολογικοποίηση των πολιτικών συστημάτων, οι πολίτες αισθάνονται όλο και πιο αποξενωμένοι από την πολιτική, αισθάνονται ένα βαθύ έλλειμμα αξιοπρέπειας. Με την συνομωσιολογία «λαμβάνουν τα όνειρα εκδίκηση κάποιων πολιτών που έχουν χάσει το έδαφος κάτω από τα πόδια τους. Ο αγανακτισμένος, ο ψεκασμένος, ο ανορθολογικός αντιστέκεται στη μη αναγνώριση της αξίας του μέσα από την ταύτιση του με τον ανορθολογισμό και τον φανατισμό» (Σιακαντάρης, ΤΟ ΒΗΜΑ, 22/11/2020). 

Η κοινωνία των πολιτών έχει πολύ μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα για την αντιμετώπιση αυτού του διάχυτου και επικίνδυνου ανορθολογισμού σε σύγκριση με τις κυβερνητικές ανακοινώσεις και την κυβερνητική προπαγάνδα. 
Οπως υπογραμμίζει εύστοχα ο κοινωνιολόγος Z. Bauman (2010) «σε ένα ρευστό περιβάλλον πρέπει να περιμένουμε μία πλημμύρα ή μία ξηρασία;».

*Παρέμβαση του καθηγητή κοινωνικής ψυχιατρικής/ψυχίατρου-ψυχαναλυτή Στέλιου Στυλιανίδη στην διαδικτυακή εκδήλωση του «ΣΗΜΕΙΟΥ» «Covid και ακροδεξιά / ο ιός εξαπλώνεται – οι μάσκες πέφτουν»

Covid και Ακροδεξιά – Ο ιός εξαπλώνεται, οι μάσκες πέφτουν (video)

Η πανδημία οι περιορισμοί κυκλοφορίας και το πάγωμα της οικονομίας γεννούν φόβο, δυσαρέσκεια και δυσπιστία. Σημειώνονται τάσεις αυταρχισμού και υπερενίσχυσης της εκτελεστικής εξουσίας σε πολλές χώρες. Fake news και θεωρίες συνωμοσίας δηλητηριάζουν τον δημόσιο διάλογο. Το περιβάλλον αυτό αποτελεί προνομιακό πεδίο για δυνάμεις της Ακροδεξιάς. Ο συνωμοσιολογικός αντικοινοβουλευτισμός τροφοδοτεί τη δυσπιστία προς την επιστήμη και τον ορθό λόγο και τροφοδοτείται από τον φόβο και την άγνοια.

Την Πέμπτη 26 Νοεμβρίου, το Σημείο διοργάνωσε διαδικτυακή συζήτηση με θέμα : «Covid και Ακροδεξιά – Ο ιός εξαπλώνεται, οι μάσκες πέφτουν». Συμμετείχαν οι : – Νένη Πανουργιά, ανθρωπολόγος, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Columbia University, Justice in Education Initiative , – Γιάννης Παπαδόπουλος, δημοσιογράφος στην Καθημερινή, – Στέλιος Στυλιανίδης, καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, – Άγγελος Σεριάτος, υπεύθυνος πολιτικής έρευνας της ProRata. Συντονισμός: Κωστής Παπαϊωάννου, εκπαιδευτικός, διευθυντής του Σημείου για τη Μελέτη και την Αντιμετώπιση της Ακροδεξιάς.

Ακούσιες νοσηλείες και ιδιωτικές ψυχιατρικές κλινικές: Αυτό που δεν πρέπει να γίνει (tvxs.gr)

Αρθρό των: Ευγενία Γεωργάκα, Στέλιος Στυλιανίδης

Πηγή: tvxs.gr

H πρόσφατη Υπουργική Απόφαση (Υ.Α. 65047, ΦΕΚ 4704/Β/23.10.20) που θεσμοθετεί την ακούσια νοσηλεία σε ιδιωτικές ψυχιατρικές κλινικές φέρνει και πάλι στο προσκήνιο το καυτό ζήτημα των ακούσιων ψυχιατρικών νοσηλειών.

Η ακούσια νοσηλεία ατόμων με προβλήματα ψυχικής υγείας αποτελεί αμφιλεγόμενο ζήτημα στην παροχή ψυχιατρικής φροντίδας, κυρίως λόγω των περιορισμών που επιβάλλει στην ελευθερία και την αυτονομία των ανθρώπων που υποβάλλονται σε αυτήν.

Κατά την άσκηση του μέτρου αυτού, ανακύπτουν σημαντικά ζητήματα εξαιτίας της δυσκολίας να εξισορροπηθούν τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα του ασθενούς, η δημόσια ασφάλεια και η ανάγκη για θεραπεία.

Στην Ελλάδα οι ακούσιες ψυχιατρικές νοσηλείες ρυθμίζονται με μία προοδευτική, ως προς το γράμμα του νόμου, νομοθεσία (Ν. 2071/92), που ψηφίστηκε με στόχο να διασφαλίζει τα δικαιώματα των ακούσια νοσηλευόμενων ατόμων ρυθμίζοντας νομικά τους όρους και τις προϋποθέσεις των περιορισμών τους κατά την αναγκαστική κράτηση του ατόμου σε ψυχιατρική κλινική.

Ο Ν. 2017/92 δεν απέκλειε το ενδεχόμενο ακούσιας νοσηλείας σε ιδιωτικές κλινικές, ωστόσο αυτό δεν εφαρμόστηκε ποτέ σε ευρεία κλίμακα, εξαιτίας της μη-διαφάνειας της λειτουργίας των ιδιωτικών κλινικών που καθιστά τη νόμιμη χρήση περιοριστικών πρακτικών ανοιχτή σε μη-ελεγχόμενες παραβιάσεις και καταχρήσεις.

Οι καταγγελίες για την κατά τόπους χρήση – και κατάχρηση – της δυνατότητας ακούσιας νοσηλείας σε ιδιωτικές ψυχιατρικές κλινικές οδήγησαν στην απαγόρευσή της ύστερα από εισαγγελική παρέμβαση το 2018.

Εφεξής επικράτησε πιο γενικευμένα η πρωτύτερη πρακτική να οδηγούνται οι άνθρωποι σε κρίση μέσω εισαγγελικής παραγγελίας σε δημόσιες ψυχιατρικές κλινικές, όπου αποφασίζεται η ακούσια εισαγωγή τους, και στη συνέχεια να μεταφέρονται παράτυπα, μετά από αίτημα των οικείων τους, σε κάποια ιδιωτική κλινική.

Ακόμη περισσότερο, έχουμε πολλές καταγγελίες ότι εφαρμόζεται κατά κόρον μια παράνομη διαδικασία ακούσιας νοσηλείας σε ιδιωτικές κλινικές, στη οποία άτομα με σοβαρές ψυχικές διαταραχές μεταφέρονται παρά τη θέλησή τους σε ιδιωτικές κλινικές και κρατιούνται εκεί, χωρίς εισαγγελική παραγγελία, χωρίς δυνατότητα επικοινωνίας με τον έξω κόσμο και χωρίς δυνατότητα εξόδου έως ότου κριθεί από την κλινική και από τους οικείους ότι μπορούν να εξέλθουν.

Αυτή τη διαδικασία έρχεται να νομιμοποιήσει η πρόσφατη Υπουργική Απόφαση, επιτρέποντας πλέον την εισαγωγή ατόμων με σοβαρές ψυχικές παθήσεις, μετά από εισαγγελική παραγγελία, στις ιδιωτικές ψυχιατρικές κλινικές.

Η ΥΑ αναθέτει στην Ειδική Επιτροπή Προστασίας Δικαιωμάτων των Ατόμων με Ψυχικές Διαταραχές τον έλεγχο της τήρησης των διαδικασιών και της διασφάλισης των δικαιωμάτων των εγκλείστων, ωστόσο είναι ξεκάθαρο ότι χωρίς την παροχή της απαραίτητης υποδομής και μέσων οι διαδικασίες αυτές είναι μη εφαρμόσιμες.

Σημειώνεται ότι η Επιτροπή αποτελείται από μικρό αριθμό μη αμειβόμενων μελών, στα οποία δεν δίνονται τα απαραίτητα μέσα για την άσκηση του έργου τους και της οποίας οι εκθέσεις δεν είναι δεσμευτικές. Σημειώνεται επίσης ότι ο Συνήγορος του Πολίτη, το κατεξοχήν όργανο ελέγχου της τήρησης των δικαιωμάτων, δεν έχει δικαιοδοσία ελέγχου ιδιωτικών φορέων.

Η εμπειρία ως τώρα είναι ότι οι ιδιωτικές ψυχιατρικές κλινικές συνιστούν ένα άβατο, που επί της ουσίας δεν υπόκειται σε επιτήρηση από τους προβλεπόμενους ελεγκτικούς μηχανισμούς αναφορικά με την ποιότητα της φροντίδας και την τήρηση των δικαιωμάτων, στην οποία υποβάλλονται οι δημόσιοι φορείς φροντίδας ψυχικής υγείας.

Αντί της πρόβλεψης και επιβολής διαδικασιών ελέγχου προς τις μονάδες αυτές, που είναι χρόνιο αίτημα των οργανώσεων που ασχολούνται με τα δικαιώματα στο χώρο της ψυχικής υγείας, το Υπουργείο κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση, νομιμοποιώντας και έτσι περαιτέρω ενθαρρύνοντας τη συστηματική καταπάτηση των δικαιωμάτων των εγκλείστων στις κλινικές αυτές.

Η δυνατότητα μεταφοράς ακούσια νοσηλευόμενων ατόμων σε ιδιωτικές κλινικές θεσπίζεται, σύμφωνα με το σκεπτικό της ρύθμισης, «προκειμένου να αποσυμφορηθούν τα ψυχιατρικά τμήματα για λόγους προστασίας της δημόσιας υγείας και να διασφαλιστεί η κατοχύρωση των δικαιωμάτων των ατόμων με ψυχικές διαταραχές».

Όντως, είναι προφανές ότι ο αριθμός των ακούσιων νοσηλειών στις δημόσιες ψυχιατρικές κλινικές είναι πολύ μεγάλος, και οι ακούσιες νοσηλείες αποτελούν το μεγαλύτερο ποσοστό των ψυχιατρικών νοσηλειών.

Η απάντηση στη συμφόρηση των δημόσιων ψυχιατρικών κλινικών με ακούσια νοσηλευόμενους ασθενείς θα πρέπει να κινηθεί προς τη διερεύνηση των αιτιών των μεγάλων ποσοστών ακούσιων νοσηλειών και της αποτροπής τους, στο πλαίσιο της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης και κοινοτικής φροντίδας που κινείται η χώρα, και όχι στην μακροχρόνια «αποθήκευση» των ψυχικά πασχόντων σε ασυλικούς χώρους, που ουσιαστικά είναι οι ιδιωτικές κλινικές.

Έχουμε ως χώρα, άλλωστε, παρελθόν σε αυτή τη διαδικασία αποσυμφόρησης μέσω αποθήκευσης ψυχικά πασχόντων,  το παράδειγμα της  Λέρου, και είδαμε πού οδήγησε. Σκοπός είναι να μειωθούν οι ακούσιες νοσηλείες μέσω της παροχής συνεχιζόμενης και ολοκληρωμένης κοινοτικής φροντίδας στην κοινότητα, που να υποστηρίζει τους ανθρώπους με χρόνια και σοβαρά ψυχικά προβλήματα στη διαχείριση της ψυχικής τους κατάστασης και με τον τρόπο αυτό να ελαχιστοποιεί την ανάγκη της ψυχιατρικής νοσηλείας, και ιδιαίτερα της ακούσιας.

Για να προχωρήσουμε σε αυτή την κατεύθυνση θα πρέπει πρώτα να έχουμε μία συγκροτημένη εικόνα της πρακτικής των ακούσιων νοσηλειών στην Ελλάδα και να διερευνήσουμε τους παράγοντες που την επηρεάζουν.

Επιδημιολογικές μελέτες σε χώρες της Ευρώπης στοιχειοθετούν σημαντική ποικιλομορφία τόσο ως προς την πρακτική όσο και ως προς την συχνότητα των αναγκαστικών εισαγωγών, η οποία μπορεί να αποδοθεί σε διαφορές ανάμεσα στα κράτη-μέλη ως προς το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο, την ψυχιατρική κουλτούρα, τη διάρθρωση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, την διαθεσιμότητα εναλλακτικών μορφών φροντίδας, τα χαρακτηριστικά των ασθενών, το βαθμό κοινωνικής συνοχής, καθώς και ως προς ευρύτερους κοινωνικο-οικονομικούς δείκτες.

Στην Ελλάδα, παρότι είναι εμπειρικά γνωστό ότι οι ακούσιες ψυχιατρικές νοσηλείες αποτελούν την πλειοψηφία των ψυχιατρικών νοσηλειών, εξακολουθούν να μην συλλέγονται εθνικά στατιστικά στοιχεία, όπως στις άλλες Ευρωπαϊκές χώρες. Το έλλειμμα αυτό προκαλεί ανησυχία, κυρίως εξαιτίας της διπλής καταδίκης της χώρας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, αλλά και στοιχείων του Συνηγόρου του Πολίτη που τεκμηριώνουν πλημμελή τήρηση της αντίστοιχης νομοθεσίας.

Σε αυτό το πλαίσιο και με εφαλτήριο τον περιορισμένο αριθμό μελετών ως προς την επιδημιολογία της ακούσιας νοσηλείας στην Ελλάδα, η Εταιρεία Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας σε συνεργασία με το Πάντειο Πανεπιστήμιο εκπονεί από το 2011 ερευνητικό πρόγραμμα, προκειμένου να μελετήσει εις βάθος τις ακούσιες νοσηλείες στην Αθήνα και πιθανούς λόγους που συνδέονται με την αυξημένη συχνότητά τους.

Ευρήματα από την προσπάθεια αυτή τεκμηριώνουν υψηλά ποσοστά ακούσιων νοσηλειών στο ΨΝΑ Δαφνί (57,4%), με την έλλειψη συνέχειας στη θεραπεία και την επιβάρυνση των συγγενών να αναδύονται ως σημαντικοί παράγοντες που συμβάλλουν στα αυξημένα ποσοστά.

Από το 2017 το εγχείρημα της καταγραφής των ακούσιων νοσηλειών επεκτάθηκε με ένα πολυκεντρικό ερευνητικό πρόγραμμα, που εκπονήθηκε στην Αττική, τη Θεσσαλονίκη και την Αλεξανδρούπολη, προκειμένου να υπάρχει εγκυρότερη απεικόνιση του προβλήματος στον Ελλαδικό χώρο, αλλά και για να μπορέσει να διερευνηθεί η επίδραση συστημικών παραγόντων, όπως το κοινωνικό κεφάλαιο και η ψυχιατρική κουλτούρα.

Στη Μελέτη των Ακούσιων Νοσηλειών στην Ελλάδα (Μ.Α.Ν.Ε.) συμμετέχουν το Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, τα Τμήματα Ψυχολογίας και Ιατρικής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και το Τμήμα Ιατρικής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης. Στη μελέτη καταγράφηκαν τα ποσοστά και η διαδικασία της ακούσιας νοσηλείας, καθώς και οι παράγοντες κινδύνου για ακούσια νοσηλεία, επί ένα χρόνο, για όλους τους νοσηλευόμενους στις συμμετέχουσες κλινικές.

Στη μελέτη συμμετείχαν από την Αττική τρία Τμήματα του Ψ.Ν.Α. «Δαφνί» και δύο Ψυχιατρικές Κλινικές Γενικών Νοσοκομείων, από τη Θεσσαλονίκη όλες οι δημόσιες Ψυχιατρικές Κλινικές της πόλης που συμμετέχουν στο σύστημα εφημεριών και δέχονται ακούσιες νοσηλείες, και από τη Θράκη η Ψυχιατρική Κλινική του Γενικού Νοσοκομείου Αλεξανδρούπολης.

Τα ποσοστά των ακούσιων νοσηλειών για την Αττική και τη Θεσσαλονίκη επιβεβαίωσαν προηγούμενα ευρήματα, αφού ανέρχονται στο 56% και 54% αντίστοιχα. Το ποσοστό είναι κατά τι υψηλότερο στα ειδικά ψυχιατρικά νοσοκομεία σε σύγκριση με τις ψυχιατρικές κλινικές των γενικών νοσοκομείων, κάτι που δείχνει ότι όταν όλες οι ψυχιατρικές κλινικές εντάσσονται στο σύστημα εφημεριών και δέχονται τα ίδια περιστατικά, μειώνεται σημαντικά η παραδοσιακή διαφορά μεταξύ ψυχιατρικών νοσοκομείων και ψυχιατρικών κλινικών στα γενικά νοσοκομεία.

Αντιθέτως, μόνο το 24% των νοσηλειών στο Νοσοκομείο Αλεξανδρούπολης γίνονται ακούσια. Ακόμη και αυτό είναι υψηλό ποσοστό και βρίσκεται πάνω από το μέσο όρο των Ευρωπαϊκών κρατών, που κυμαίνεται στο 10-15% (με αυξητική τάση), είναι ωστόσο αισθητά βελτιωμένο συγκριτικά με την εικόνα των δύο μεγάλων πόλεων που συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο αριθμό νοσηλειών στη χώρα.

Αυτά τα ευρήματα καθίστανται ακόμη πιο ενδιαφέροντα όταν εξετάζουμε την πορεία των νοσηλευόμενων από την προσέλευση στην κλινική προς τη νοσηλεία. Από όσους μεταφέρονται στις ψυχιατρικές κλινικές της Θεσσαλονίκης με εισαγγελική εντολή για παρακολούθηση, 89% εισάγονται ακουσίως ενώ 10% λαμβάνουν αρνητική γνωμάτευση και δεν νοσηλεύονται, κάτι που υποδεικνύει ότι γίνεται έλεγχος και δεν υπάρχει αυτοματισμός στη διαδικασία ακούσιας εισαγωγής.

Υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των κλινικών, με τα ποσοστά ακούσιων εισαγωγών για τους ακούσια προσερχόμενους προς παρακολούθηση να κυμαίνεται από 70% έως 97%, γεγονός που μάλλον οφείλεται σε διαφορετικές πρακτικές μεταξύ των κλινικών.

Στη Θράκη αντιθέτως εισάγεται ακουσίως μόνο των 55% όσων προσέρχονται με εισαγγελική παραγγελία, ενώ οι υπόλοιποι καταλήγουν να νοσηλεύονται εκούσια. Αυτό αποτελεί μία άλλη μεγάλη διαφορά μεταξύ των κέντρων της μελέτης, που μπορεί να αποδοθεί κυρίως σε διαφορές στην οργάνωση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας στις αντίστοιχες περιφέρειες.

Η μέση διάρκεια των ακούσιων νοσηλειών είναι 23 ημέρες στην Αττική, 18 ημέρες στη Θεσσαλονίκη και 24 ημέρες στη Αλεξανδρούπολη, και σε όλες τις πόλεις η διάρκεια των ακούσιων νοσηλειών είναι σημαντικά μεγαλύτερη από αυτή των εκούσιων. Αυτό αποτελεί τουλάχιστον μία ένδειξη ότι οι δημόσιες ψυχιατρικές κλινικές λειτουργούν ως δομές αντιμετώπισης κρίσεων και οι μακρόχρονες νοσηλείες είναι πολύ περιορισμένες.

Πού πηγαίνουν τα άτομα που νοσηλεύτηκαν ακούσια όταν εξέρχονται της κλινικής; Στην Αττική και τη Θεσσαλονίκη λιγότερο από 30% των ακούσια νοσηλευόμενων παραπέμπεται επισήμως σε κάποια υπηρεσία ψυχικής υγείας, και το μεγαλύτερο ποσοστό από αυτούς παραπέμπεται στα εξωτερικά ιατρεία της ίδιας της κλινικής.

Στην Αλεξανδρούπολη, από την άλλη, 86% των ακούσια νοσηλευόμενων παραπέμπεται, κατά κανόνα είτε σε κοινοτικές υπηρεσίες παρακολούθησης είτε στο γιατρό που τους παρακολουθεί στα εξωτερικά ιατρεία της κλινικής. Αυτό διασφαλίζει τη συνέχεια της παρακολούθησης και υποστήριξης των ανθρώπων ενώ διαβιούν στο φυσικό κοινωνικό τους περιβάλλον, και φαίνεται ότι είναι ο κύριος παράγοντας που λειτουργεί αποτρεπτικά προς τις επαναλαμβανόμενες ακούσιες νοσηλείες.

Τα δεδομένα αυτά δείχνουν ότι τα ποσοστά των ακούσιων νοσηλειών είναι πολύ μεγάλα, πολλαπλάσια του μέσου όρου των Ευρωπαϊκών κρατών. Το σημαντικά χαμηλότερο ποσοστό στη Θράκη αποτελεί μαρτυρία, ωστόσο, ότι η ύπαρξη ενός οργανωμένου συστήματος υπηρεσιών ψυχικής υγείας μπορεί να έχει μεγάλη επίπτωση στον περιορισμό των ακούσιων νοσηλειών.

Φαίνεται ότι, τουλάχιστον για τη Θεσσαλονίκη και πολύ περισσότερο για τη Θράκη, η απόφαση για ακούσια εισαγωγή δεν είναι μια αυτοματοποιημένη διαδικασία, που μαρτυρά έναν έλεγχο της διαδικασίας στο δημόσιο σύστημα υπηρεσιών. Η διάρκεια των ακούσιων νοσηλειών είναι μεν μεγαλύτερη από των εκούσιων, αλλά εξακολουθεί να είναι περιορισμένη, πιθανολογούμε μόνο για το διάστημα της κρίσης.

Γνωρίζοντας εμπειρικά, αφού δεν έχουν γίνει σχετικές μελέτες, ότι στις ιδιωτικές κλινικές οι νοσηλείες είναι πολύ μακρύτερες, αναρωτιόμαστε πόσο θα επιμηκυνθούν οι ακούσιες νοσηλείες στο εξής.

Το πιο ανησυχητικό εύρημα, ωστόσο, είναι η έλλειψη συνέχειας της φροντίδας και παρακολούθησης των ανθρώπων μετά το εξιτήριο από κατάλληλες κοινοτικές δομές. Μετά την ακούσια νοσηλεία τα άτομα και οι οικογένειές τους αφήνονται χωρίς υποστήριξη, με μόνη επαφή με ιδιώτη ψυχίατρο ή τα εξωτερικά ιατρεία της ψυχιατρικής κλινικής στην οποία νοσηλεύτηκαν για τη συνεχιζόμενη χορήγηση της φαρμακευτικής αγωγής και λίγο αργότερα καταλήγουν σε νέα νοσηλεία μέσω της περιστρεφόμενης πόρτας.

Η αποσυμφόρηση λοιπόν των δημόσιων ψυχιατρικών κλινικών μέσω της αποθήκευσης των ανθρώπων στα άσυλα των ιδιωτικών κλινικών δεν μπορεί να είναι η απάντηση στην πίεση που δέχεται το σύστημα υπηρεσιών ψυχικής υγείας από το μεγάλο αριθμό των ακούσιων νοσηλειών. Είναι ανάγκη να μειωθεί ο αριθμός των ψυχιατρικών νοσηλειών, και δη των ακούσιων, μέσω της ενίσχυσης ενός ολοκληρωμένου κοινοτικού συστήματος φροντίδας και υποστήριξης των ανθρώπων με χρόνια και σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας και των οικογενειών τους.

Συμπερασματικά, προτείνονται οι ακόλουθες κατευθύνσεις, στη βάση των κατευθυντήριων οδηγιών του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και της Παγκόσμιας Ψυχιατρικής Ένωσης:

Τήρηση της Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία (CRPD).

«Ηγεσία με στόχο την οργανωτική αλλαγή» – διαμόρφωση μιας φιλοσοφίας φροντίδας που χαρακτηρίζεται από τη μείωση των πρακτικών απομόνωσης και περιορισμού.

«Αξιοποίηση δεδομένων για την επικαιροποίηση των πρακτικών» – χρήση των ερευνητικών ευρημάτων στο πλαίσιο ενός εμπειρικού, «μη τιμωρητικού» τρόπου μελέτης και ελέγχου των μοτίβων της χρήσης απομόνωσης και περιορισμού.

«Εργατικό δυναμικό» – ανάπτυξη διαδικασιών, πρακτικών και εκπαιδεύσεων που βασίζονται στη γνώση και τις αρχές του recovery.

«Χρήση εργαλείων για τη μείωση της χρήσης της απομόνωσης και του περιορισμού» – χρήση αξιολογήσεων και πόρων για την εξατομίκευση της πρόληψης της επιθετικότητας.

«Ο ρόλος του λήπτη υπηρεσιών εντός πλαισίων νοσηλείας» – συμπερίληψη των ληπτών, φροντιστών και συνηγόρων στις πρωτοβουλίες για τη μείωση των μέτρων απομόνωσης και περιορισμού.

«Τεχνικές αποδελτίωσης» – διεξαγωγή μιας ανάλυσης των λόγων για τους οποίους χρησιμοποιήθηκαν η απομόνωση και ο περιορισμός και αξιολόγηση των επιπτώσεων αυτών των πρακτικών στα άτομα με σχετικές εμπειρίες.

Ευγενία Γεωργάκα, Αν. καθηγήτρια Ψυχολογίας, Τμήμα Ψυχολογίας ΑΠΘ

Στέλιος Στυλιανίδης, Καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής, Τμήμα Ψυχολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

Παρέμβαση του καθηγητή Σ. Στυλιανίδη στην εκπομπή “ΤΟ GPS ΤΗΣ ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑΣ” του Θ. Σιαφάκα στο ραδιόφωνο της ΕΡΤ (25/11/20)

Παρέμβαση του καθηγητή Σ. Στυλιανίδη στην εκπομπή “ΤΟ GPS ΤΗΣ ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑΣ” του Θ. Σιαφάκα στο ραδιόφωνο της ΕΡΤ Πρώτο Πρόγραμμα σήμερα Τετάρτη 25/11/20 στις 12:00. Μπορείτε να ακούσετε την εκπομπή live στον ακόλουθο σύνδεσμο.

Η συλλογική αυταπάτη των Χριστουγέννων, της Τασούλας Επτακοίλη (kathimerini.gr)

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γέμισαν φωτογραφίες με χριστουγεννιάτικα δέντρα και αγιοβασίληδες, γιρλάντες έχουν ήδη μπει σε εξώπορτες, λαμπάκια αναβοσβήνουν σε πολλά μπαλκόνια. Γιατί προσπαθούμε να φέρουμε τα Χριστούγεννα… πιο κοντά; Τι σημαίνει αυτό για τον ψυχισμό μας; Ζητήσαμε τη γνώμη τριών ειδικών.

«Ολοι λόγω πανδημίας αισθανόμαστε σε διαρκή απειλή και βιώνουμε, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, μια τραυματική εμπειρία. Επομένως, πολλοί έχουν ανάγκη να δραπετεύσουν από τη ζοφερή πραγματικότητα, την οποία είναι δύσκολο να επεξεργαστούν και να αποκωδικοποιήσουν. Θέλουν να βρεθούν σε μια (έστω και τεχνητή) ατμόσφαιρα που θα ανακαλεί όμορφες στιγμές του παρελθόντος και ταυτόχρονα θα δημιουργεί την ελπίδα για περισσότερες τέτοιες στιγμές στο μέλλον. Λαχταρούν να κινηθούν, προστατευμένοι, σε μια comfort zone – μια ζώνη οικειότητας και ανακούφισης», λέει στην «Κ» ο ψυχίατρος – ψυχαναλυτής Σάββας Σαββόπουλος. «Ομως, ουσιαστικά είναι κι αυτό μέρος της άρνησης. Δεν θέλουμε να αντικρίσουμε κατάματα τον κίνδυνο της νόσου και του θανάτου και στρέφουμε το βλέμμα μας στο όνειρο. Οποιος επιλέξει αυτή την ψευδαίσθηση, λοιπόν, θα ανακουφιστεί προσωρινά, δεν θα είναι επαρκώς προετοιμασμένος για μια άσχημη έκβαση των πραγμάτων. Κι αν δει κάποιον δικό του άνθρωπο να αρρωσταίνει ή να πεθαίνει, θα νιώσει ακόμη πιο άδειος και απειλούμενος».

Ούτε ο ψυχίατρος Νίκος Μανούσης εκπλήσσεται με το φαινόμενο. «Η απειλή της νόσησης και του θανάτου φαντάζει πιο απειλητική από ποτέ. Η θλίψη, η στενοχώρια, ο μαρασμός, η αγωνία, το άγχος και ο εγκλεισμός ζητούν διέξοδο στη γιορτή, στα Χριστούγεννα που είναι συνυφασμένα με την αγάπη, την προσφορά, τη θαλπωρή, την οικογένεια, την παιδική ηλικία και τις διακοπές. Η λέξη “Χριστούγεννα” από μόνη της σηματοδοτεί την έλευση του Θεανθρώπου και μας οδηγεί υποσυνείδητα σε μια νέα αρχή, σε ένα καινούργιο ξεκίνημα. Είναι απολύτως φυσιολογικό και ερμηνεύσιμο, λοιπόν, στις ειδικές και ιδιαίτερες σημερινές συνθήκες –στέρηση των διαπροσωπικών επαφών, μη κανονικότητα στον χώρο της εργασίας, περιορισμός των εξόδων– το συναίσθημα της ανυπομονησίας να είναι εντονότερο. Τα φετινά Χριστούγεννα θα είναι για όλους μας διαφορετικά, αλλά θα πρέπει να έχουν ένα βαθύτερο νόημα, το οποίο καθένας μας οφείλει να το αναζητήσει μέσα του».

Τη δική του εξήγηση δίνει ο Στέλιος Στυλιανίδης, ψυχίατρος – ψυχαναλυτής, καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο: «Είναι αυτό που στην ψυχανάλυση ονομάζεται συλλογική υπομανιακή άμυνα απέναντι στην επικείμενη κατάθλιψη. Κάτι αντίστοιχο συνέβη και την παραμονή του lockdown, όταν όλοι είχαν ξεχυθεί στους δρόμους. Πρόκειται για μια φυγή προς τα μπρος, προς μια χαρά που δεν μπορεί να έρθει, μια χαρά αναγκαστικά εσωτερικευμένη, μια και η πραγματικότητα τη δυσκολεύει. Την περιμένουμε σαν σύμβολο, λοιπόν. Λαχταράμε να έρθουν τα Χριστούγεννα, να είμαστε πιο κοντά, να είμαστε ανέμελοι. Κυριαρχεί η σκέψη ότι όλα θα είναι όπως πριν. Είναι μια ομαδική αυταπάτη…».

Πηγή: kathimerini.gr